Prapa skenave të Nobelit: Si përzgjidhet fituesi i letërsisë dhe sekretet e Akademisë Suedeze

Të enjten, më 8 tetor, rreth orës 13:00 CEST, vëmendja e botës letrare do të jetë e përqendruar në Stokholm. Pikërisht në këtë orar, sekretarja e re e përhershme e Akademisë Suedeze, Ingrid Carlberg, do të paraqitet para gazetarëve për të shpallur fituesit e Çmimit Nobel në Letërsi për vitin 2026. Ky moment shënon pikën kulmore të një rrugëtimi të gjatë përzgjedhjeje që, në rrugë zyrtare, nis plot një vit më parë. Akademia Suedeze, e cila përbëhet nga 18 anëtarë mes të cilëve shkrimtarë, profesorë dhe figura të njohura të intelektualizmit, është institucioni përgjegjës për ndarjen e këtij çmimi prestigjioz. Çdo shtator, Komiteti Nobel i kësaj Akademie u nis formularët e nominimit qindra personaliteteve dhe organizatave anekënd botës që gëzojnë të drejtën e propozimit. Sipas të dhënave zyrtare, në këtë grup përfshihen profesorë të gjuhësisë dhe letërsisë nga universitete të ndryshme, fitues të dikurshëm të vetë Nobelit në letërsi, si dhe kryetarë të shoqatave të shkrimtarëve që përfaqësojnë krijimtarinë në vendet e tyre. Çdo individ që bën pjesë në këto kategori dhe nuk e ka marrë formularin zyrtar, ka sërish mundësinë të dorëzojë një propozim. "Lista e kandidatëve të nominuar mund të kapë shifrën deri në 200 emra në vit," shpjegon Gisèle Sapiro, drejtoreshë kërkimore në Qendrën Kombëtare për Kërkime Shkencore (Centre National de la recherche scientifique). Studimet e saj fokusohen te ndikimi i Nobelit në qarkullimin botëror të letërsisë, dinamikat e pushtetit dhe tregjet e përkthimit. Ajo shton se komiteti ruan të drejtën të shtojë emra me iniciativën e tij, kryesisht autorë që janë propozuar edhe në edicionet e kaluara. Në stinën e pranverës, përmes një mekanizmi të ndarë në disa faza, Komiteti Nobel filtron dhe ngushton listën në pesë kandidatë finalë, të cilët i dorëzohen Akademisë. Gjatë muajve të verës, anëtarët e saj angazhohen në leximin dhe diskutimin e veprave të këtyre autorëve, para se vendimi përfundimtar të bëhet publik në fillim të tetorit. Megjithatë, vetë Akademia preferon t'i ruajë si konfidenciale kriteret e sakta mbi të cilat bazohet ky vendim. Një tjetër detaj interesant është se publiku duhet të presë plot 50 vjet që dosjet e kandidatëve jofitues të bëhen publike në arkiva. Hulumtimet tregojnë se shpesh duhet të kalojnë dekada nga nominimi i parë deri te kurorëzimi me çmim. Për shembull, shkrimtarja e mirënjohur britanike Doris Lessing u nderua me Nobel në vitin 2007, saktësisht 35 vjet pas propozimit të saj të parë. Në testamentin e tij, themeluesi Alfred Nobel përcaktoi se çmimi duhet t'i jepet atij që "ka krijuar veprën më të shquar në sferën idealiste", një formulim që lë hapësira të gjera për interpretime. Qëllimi kryesor mbetet vlerësimi i letërsisë cilësore që sjell ndikim dhe shërben si gurthemel për lëvizje të reja letrare. Sipas Sapiros, vepra e përzgjedhur duhet domosdoshmërisht të mbartë vlera universale dhe të kapërcejë kufijtë e kulturës së saj origjinale. Përkthimet shërbejnë si një tregues i qartë për këtë aspekt. Ajo vëren se të gjithë laureatët nga viti 1990 e tutje ishin përkthyer më parë në gjermanisht, frëngjisht dhe anglisht, me të vetmin përjashtim autorin tanzaniano-britanik Abdulrazak Gurnah, fituesin e vitit 2021, veprat e të cilit nuk disponoheshin në gjermanisht në kohën e shpalljes. Në fund, Sapiro nënvizon se shanset e një kandidati rriten ndjeshëm nëse ai ose ajo ka rrëmbyer më parë çmime të tjera ndërkombëtare të rëndësishme letrare, si Çmimi Ndërkombëtar Man Booker, Çmimi Büchner apo Çmimi Cervantes.