Evolucioni i “njeriut të ri” në Shqipëri: Nga dogmat e diktaturës te etika e përfitimit të menjëhershëm

Gjatë periudhës komuniste, ambicia kryesore e regjimit ishte formësimi i të quajturit «njeri i ri», një qenie që duhet të mishëronte deri në fund parimet dhe dogmat ideologjike të kohës. Ky individ detyrohej të tregonte bindje të verbër ndaj partisë, të mbështeste pa rezervë vijën zyrtare, t'i nënshtrohej strukturës shtetërore dhe t'i jepte përparësi interesave të pushtetit përballë atyre personale. Sot, pavarësisht ndryshimeve rrënjësore politike dhe ekonomike në Shqipëri, duket qartë se po konsolidohet një profil tjetër i «njeriut të ri». Bëhet fjalë tashmë jo për pasardhësin e ideologjisë, por për protagonistin e fitimit me çdo kusht. Ky fenomen shoqëror nuk e vlerëson më suksesin bazuar te puna e ndershme, dija, kompetenca dhe kontributi real, por te shpejtësia e akumulimit të pasurisë, afësia me qarqet e vendimmarrjes dhe aftësia për të kapur avantazhe pa ofruar asgjë produktive në këmbim. Individi i këtij modeli synon pasurim të menjëhershëm pa derdhur djersë, kërkon të ardhura pa angazhim, dëshiron privilegje pa merita dhe shpërblime pa dhënë kontribut. Në vend që të ndërtojë një trajektore profesionale përmes dijes dhe përkushtimit, ai preferon të gjejë një mbështetës me ndikim, një aleat politik, një derë të hapur apo një skemë njohjesh që i mundëson arritjen e objektivave pa pasur nevojën e aftësive personale. Në këtë optikë, miqësia nuk përfaqëson më një lidhje të sinqertë njerëzore, por shndërrohet në një kapital për leverdi të ardhshme. Servilizmi nuk shihet si mangësi karakteri, por si një taktikë e suksesshme karriere. Besnikëria nuk vlerësohet përmes parimeve morale, por përmes nënshtrimit ndaj autoritetit. Ndërkohë, funksioni publik ose pozicioni nuk kuptohet si detyrim dhe përgjegjësi, por si një avantazh i pastër personal. Brenda këtij konteksti, meritokracia zëvendësohet nga nepotizmi, profesionalizmi nga klientelizmi, integriteti nga oportunizmi, kurse gara e ndershme nga pazaret prapa skenave. Qytetarët që kanë investuar vite të tëra në studime, punë dhe sakrifica ndeshin shpesh një absurditet zhgënjyes: individë me më pak përvojë, bagazh profesional dhe kontribute mund t'i kalojnë në hapa karriere falë mbështetjes së duhur. Ky shqetësim bëhet alarmant kur shtrihet në institucionet shtetërore, strukturat e administratës, universitetet dhe qarqet akademike. Kur drejtuesit nuk emërohen për shkak të aftësive menaxheriale, por për shkak të afërsisë me qendrat e pushtetit; kur vlerësimet shkencore nuk bazohen te puna kërkimore, por te miqësitë personale; kur titujt dhe vlerësimet shkëputen nga merita, vetë misioni i institucionit degradon. Megjithatë, rrënja e së keqes nuk gjendet vetëm te përfituesit individualë, por edhe te vetë sistemi që i ushqen, i mbron dhe shpesh i lartëson. Një shoqëri që privilegjon servilin dhe anashkalon ekspertin, që çmon më shumë afërsinë sesa kompetencën dhe heshtjen sesa të vërtetën, përgatit terrenin për zgjerimin e kësaj kulture. Këtu vihet re një paralele brengosëse me të kaluarën komuniste: jo aq në rrafshin ideologjik apo institucional, sa te vetë mekanizmi se si individi i përshtatet pushtetit. Dikur kërkohej devotshmëri ndaj partisë për të çarë përpara; sot, në mjaft mjedise, kërkohet afërsi me ata që mbajnë frenat e mundësive, shmangie e çdo kundërshtie dhe aftësi për t'iu përshtatur çdo rrethane. Ndryshojnë vetëm fjalët e fushatave, por mentaliteti mbijeton: nënshtrimi mbetet kusht për ngjitje, ndërsa autonomia intelektuale përbën pengesë për karrierën. Pasojat janë tejet të dëmshme. Brezat e rinj rriten me mesazhin se përpjekja, studimi dhe puna e ndershme nuk vlejnë, sepse rruga më e shpejtë drejt suksesit mbetet lidhja dhe jo zotësia; servilizmi dhe jo dinjiteti; oportunizmi dhe jo integriteti. Në këtë mënyrë, shoqëria humbet jo thjesht kuadrot e saj të zotë, por edhe vetë besimin te drejtësia.