Zanafilla e rendit juridik: Si funksiononte Kanuni në mungesë të shtetit modern shqiptar

Evolucioni i shtetit shqiptar mbetet i pakuptueshëm pa analizuar format e hershme të bashkëjetesës shoqërore dhe juridike që funksiononin përpara se të vendosej struktura e shtetit modern. Në zonat malore të Shqipërisë së Epërme, ku pushteti qendror shpesh ka munguar, ka qenë i dobët ose ka munguar për periudha të gjata, vetë banorët ngritën dhe mbajtën gjallë mekanizma vendorë për të rregulluar jetën e tyre të përditshme, ekonomike dhe ligjore. Një nga dëshmitë më të spikatura të këtij sistemi është Kanuni i Lekë Dukagjinit, i cili u grumbullua dhe u strukturua me kujdes nga At Shtjefën Gjeçovi, për t'u botuar më pas në trajtë të plotë në Shkodër, në vitin 1933, pas ndarjes së tij nga jeta. Përmbajtja e këtij kodi dëshmon një shtrirje të jashtëzakonshme të rregullave që preknin aspekte të ndryshme të jetës, duke përfshirë fenë, familjen, martesën, pronësinë, angazhimet e punës, besën, nderin, dëmshpërblimet, shkeljet, organet e pleqësisë, si dhe lehtësimet e përjashtimet përkatëse. Kjo shtrirje e gjerë sjell në vëmendje një dilemë thelbësore rreth lidhjes mes Kanunit dhe shtetit. Përgjigjja nuk qëndron as tek barazimi i plotë i tyre, por as tek mohimi i ndikimit shtetformues që ai ka pasur. Sigurisht, Kanuni nuk përbënte një shtet në kuptimin bashkëkohor, pasi i mungonin territori zyrtar, aparati administrativ qendror, ushtria e përhershme, burokracia, sistemi i taksave dhe monopoli mbi dhunën e ligjshme. Megjithatë, ai ndërtoi një themel që i paraprinte dhe i ngjasonte në funksion rendit shtetëror: një rrjet rregullash të detyrueshme për të gjithë, forca vendore drejtuese, praktika gjykimi, ndëshkime, parime pronësore e familjare, si dhe forma të organizimit komunitar. Prandaj, lidhja ndërmjet Kanunit dhe shtetit duhet trajtuar si një ndërveprim mes dy modeleve historike të organizimit politik e juridik: traditës vetëqeverisëse zakonore dhe shtetit të mirëfilltë modern. Nga ana tjetër, duhet theksuar se Kanuni nuk ishte kushtetutë e një shteti të organizuar, ndërsa Lekë Dukagjini nuk mund të konsiderohet si hartues i një kodi shtetëror të ngjashëm me legjislacionin e sotëm. Trashëgimia jonë popullore ia atribuon autorësinë Lekë Dukagjinit, ndërkohë që materiali që zotërojmë sot buron nga një traditë e përcjellë gojarisht brez pas brezi, e cila u mblodh dhe u sistemua përfundimisht nga Gjeçovi. Hulumtimet e kohëve të fundit dëshmojnë qartë se këto norma jetonin në trajtë gojore shumë kohë para se të hidheshin në letër dhe të botoheshin më 1933. Për rrjedhojë, pyetja më e përshtatshme shkencore nuk është nëse Kanuni funksiononte si shtet, por se cilat role të organizimit shoqëror dhe ligjor përmbushte ai në ato territore ku autoriteti shtetëror nuk arrinte të ishte i pranishëm apo funksional. Kjo qasje na orienton drejt kuptimit të vetëqeverisjes zakonore. 1. Kanuni si sistem normativ vetëqeverisës Çdo bashkësi njerëzore mbështetet tek nevoja për rregulla. Edhe në mungesë të një autoriteti të centralizuar, shoqëria kërkon një minimum normash që përcaktojnë pronësinë, krijimin e familjes, trashëgiminë e pasurive, lidhjen e marrëveshjeve, zgjidhjen e mosmarrëveshjeve, përgjegjësinë për dëmet e shkaktuara, rolin e ndërmjetësve, sjelljet e palejueshme dhe pasojat e thyerjes së rregullave. Kanuni u përgjigjet në mënyrë të drejtpërdrejtë një numri të madh prej këtyre nevojave shoqërore. Për këtë arsye, vlerësimi i tij nuk duhet ngushtuar vetëm në dukuritë më të përfolura, siç janë gjakmarrja apo ruajtja e nderit. Në tërësinë e tij, Kanuni paraqitet si një sistem kompleks normash, që përfshin të drejtën familjare, pasurore, detyrimore, procedurale dhe penale zakonore, si dhe institucione të mirëfillta të vetëqeverisjes. Pikërisht këtu duhet nisur rrugëtimi për të kuptuar raportin e tij me shtetin modern. 2. Individi, familja dhe bashkësia Në themelet e organizimit kanunor nuk qëndron individi i shkëputur nga bashkësia, por ai është pjesë e pandashme e një sërë strukturash më të gjera, ku bëjnë pjesë familja dhe vëllazëria.