Vdekja e debatit – kriza e mendimit kritik në shoqëri dhe në universitet

Debati ka vdekur. Dhe kjo nuk është thjesht një shprehje metaforike, por një nga simptomat më shqetësuese të krizës së mendimit kritik në shoqërinë tonë. Dikur, debati ishte hapësira ku përplaseshin idetë, ku kundërshtimi shërbente për të zbuluar të vërtetën dhe ku argumenti kishte më shumë peshë se pozicioni i atij që fliste. Sot, gjithnjë e më shpesh, në vend të debatit kemi monologë, në vend të argumenteve kemi deklarata, në vend të pyetjeve kemi heshtje dhe në vend të kundërshtimit intelektual kemi pajtim të heshtur. Kjo dukuri nuk kufizohet vetëm në politikë, administratë apo jetën publike. Ajo ka depërtuar edhe në universitet, pikërisht në institucionin që duhet të jetë tempulli i mendimit të lirë, i kërkimit shkencor dhe i ballafaqimit të ideve. Universiteti pa debat është universitet që rrezikon të humbasë misionin e tij. Një universitet nuk mund të pretendojë se kultivon shkencën, nëse pedagogët druhen të kundërshtojnë njëri-tjetrin. Nuk mund të flasë për lirinë akademike, nëse mendimi ndryshe perceptohet si mosbindje. Nuk mund të pretendojë se promovon meritokracinë, nëse vlerësimi i ideve zëvendësohet nga marrëdhëniet personale, interesat institucionale apo afërsitë me pushtetin. Në një mjedis të tillë, heshtja mund të bëhet më e leverdishme se fjala, konformizmi më i sigurt se mendimi i pavarur dhe bindja më e shpërblyer se argumenti. Por ka edhe një paradoks më të madh: njerëzit mund të kenë tituj akademikë, grada shkencore dhe poste drejtuese, por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se ekziston kulturë akademike. Kultura akademike nuk matet me numrin e titujve që mbajnë anëtarët e një institucioni, por me aftësinë e tyre për të menduar, argumentuar, kundërshtuar dhe pranuar kritikën. Debati nuk është konflikt personal. Kundërshtimi nuk është armiqësi. Kritika nuk është sulm. Përkundrazi, ato janë mekanizma të domosdoshëm të zhvillimit intelektual dhe institucional. Një rektor, dekan, përgjegjës departamenti apo pedagog nuk duhet të ndihet i kërcënuar nga një mendim ndryshe. Përkundrazi, duhet ta konsiderojë atë një mundësi për të rishikuar vendimet, për të korrigjuar gabimet dhe për të përmirësuar institucionin. Kur pushteti nuk dëshiron të dëgjojë pyetje, ai nuk kërkon debat, por miratim. Kur universiteti nuk guxon të bëjë pyetje, ai rrezikon të heqë dorë nga vetë arsyeja e ekzistencës së tij. Një shoqëri që nuk debaton humbet aftësinë për të reflektuar. Një universitet që nuk pranon kundërshtimin humbet aftësinë për të prodhuar dije. Dhe një institucion që nuk toleron kritikën fillon ta ngatërrojë qetësinë me suksesin dhe heshtjen me konsensusin. Ndoshta pyetja më e rëndësishme sot nuk është se përse njerëzit flasin gjithnjë e më pak, por: Çfarë ka ndodhur me institucionet tona që mendimi ndryshe nuk konsiderohet më pasuri, por shqetësim? Sepse universiteti nuk është vendi ku të gjithë duhet të mendojnë njësoj. Është vendi ku askush nuk duhet të ketë frikë të mendojë ndryshe. Dhe kur vdes debati, nuk heshtin vetëm njerëzit. Fillon të heshtë edhe mendimi.