Dilemat rreth Gjykatës Speciale dhe sovranitetit: A mjaftojnë votat e Kuvendit për ndryshimin e drejtësisë?

Korniza themeluese e Dhomave të Specializuara përcakton qartë kufijtë e kompetencave dhe ndërhyrjeve që Kuvendi i Kosovës mund të ketë në këtë institucion. Çdo nismë për ndryshime ligjore duhet domosdoshmërisht të kalojë filtrin e Kushtetutës, të marrëveshjes ndërkombëtare me Bashkimin Evropian, si dhe të standardeve për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Projektligji që synon ndryshimin e Dhomave të Specializuara ndodhet aktualisht në tryezën e presidentes Justina Shiroka Pula. Ky dokument i është përcjellë asaj më 15 tetor nga kryetarja e Kuvendit, Albulena Haxhiu. Kushtetuta i jep presidentes një afat prej tetë ditësh për ta shpallur dekretin ose për ta kthyer atë sërish për shqyrtim në Kuvend. Ndërkohë, Bedri Hamza nga radhët e PDK-së, partisë e cila ka iniciuar këtë ligj, i ka bërë thirrje presidencës që ta dekretojë atë pa humbur kohë. Debati i nxehtë rreth këtij ligji ka rikthyer në vëmendje çështjen e ndjeshme të sovranitetit të shtetit. Megjithatë, pyetja thelbësore mbetet se cilat segmente të këtij mekanizmi juridik mund të modifikohen përmes ligjit dhe cilat prej tyre gjejnë mbrojtje të plotë kushtetuese apo ndërkombëtare? Përgjigjja e kësaj dileme gjendet në vetë dokumentet zyrtare që institucionet e Kosovës i kanë miratuar ndër vite. Ato dëshmojnë se Gjykata Speciale mbështetet mbi tri shtresa kryesore juridike: ligjin e zakonshëm, Kushtetutën dhe marrëveshjen ndërkombëtare. Ndryshimi i njërës prej tyre nuk nënkupton zhbërjen apo modifikimin automatik të tjerave. Më 6 tetor, Kuvendi i Kosovës e miratoi këtë projektligj me 88 vota pro, pa asnjë votë kundër dhe pa abstenim. Kjo nismë erdhi nga Partia Demokratike e Kosovës (PDK), menjëherë pas vendimit gjyqësor të dhënë më 16 shtator ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit. Ndryshimet kryesore të propozuara përfshijnë katër pika thelbësore. Secila prej këtyre dispozitave prek drejtpërdrejt shtresa të ndryshme juridike, prandaj edhe pesha e tyre duhet të peshohet veç e veç. Historiku i këtij procesi daton që nga 14 prilli i vitit 2014, kur ish-presidentja Atifete Jahjaga dhe përfaqësuesja e lartë e BE-së, Catherine Ashton, shkëmbyen letrat zyrtare mbi mandatin e EULEX-it dhe themelimin e gjykatës së ardhshme. Më 23 prill 2014, Kuvendi e ratifikoi këtë shkëmbim letrash si marrëveshje ndërkombëtare, përmes Ligjit nr. 04/L-274 dhe me një shumicë të cilësuar prej dy të tretash. Më vonë, më 3 gusht 2015, Kuvendi votoi amendamentin kushtetues nr. 24, përmes të cilit u shtua neni 162 kushtetuar kushtuar Dhomave të Specializuara dhe Prokurorisë së Specializuar. Po në të njëjtën ditë u miratua edhe Ligji nr. 05/L-053, i cili rregullon funksionimin e tyre – pra, pikërisht ligji që u ndryshua së fundmi më 6 tetor. Sipas nenit 19 të Kushtetutës së Kosovës, marrëveshjet ndërkombëtare të ratifikuara kanë epërsi ndaj ligjeve të brendshme të vendit. Ndërkaq, neni 18 përcakton qartë se çdo ndryshim apo tërheqje nga një marrëveshje ndërkombëtare duhet të ndjekë të njëjtën procedurë strikte si ajo e ratifikimit. Për rrjedhojë, miratimi i një ligji të ri nuk duhet ngatërruar kurrsesi me ndryshimin e marrëveshjes ndërkombëtare. Kjo nuk ia heq Kuvendit të drejtën e ligjvënies, por e kushtëzon atë brenda kornizave të rendit kushtetues. Sovraniteti i një shteti shfaqet edhe përmes respektimit të detyrimeve ndërkombëtare, ndaj zbatimi i tyre përbën një përgjegjësi institucionale. Në shkëmbimin e letrave të vitit 2014, Kosova mori përsipër detyrimin që të konsultohet paraprakisht me drejtuesin e EULEX-it dhe me përfaqësuesin e posaçëm të BE-së në rastet kur ndryshon ligje që prekin mandatin e misionit apo procedurat e dala nga hetimet e Task Forcës Speciale Hetimore. Ndonëse ky formulim nuk i jep Bashkimit Evropian të drejtën e veton mbi çdo ligj të Kosovës, detyrimi për konsultim mbetet një rregull i shkruar që kërkon respektim. Ky mekanizëm konsultativ është testuar edhe në të kaluarën. Më 24 gusht 2020, ish-presidenti Hashim Thaçi kishte propozuar ndryshime në nenin 162 të Kushtetutës. Më 26 nëntor 2020, Dhoma e Specializuar e Gjykatës Kushtetuese vendosi unanimisht se propozimet në fjalë cenonin të drejtat e garantuara në Kapitullin II, veçanërisht të drejtën e viktimave për një hetim të pavarur dhe efektiv. Gjykata atëbotë vuri në dukje gjithashtu se nisma nuk ishte konsultuar me organet e BE-së, ashtu siç kishin paralajmëruar zyrtarët e lartë evropianë, përfshirë Josep Borrell dhe shefin e EULEX-it. Edhe pse vendimi i vitit 2020 nuk përbën një aktgjykim të drejtpërdrejtë për zhvillimet e sotme ligjore, ai shërben si një precedent i qartë se si balancohen kompetencat vendase me angazhimet ndërkombëtare të vendit.