Nga “armiqtë e popullit” te veza simbolike: Si ka ndryshuar frika e pushtetit përgjatë dekadave

Në të kaluarën e errët të regjimit komunist në Shqipëri, mjaftonte një fjali e thjesht për cilësinë e bukës që dikush të shënjohej menjëherë në listën e armiqve të popullit. Po të guxoje të ngrije pyetjen se përse trashëgimtarët e udhëheqësve gëzonin një standard jetese shumë herë më të lartë se fëmijët e thjeshtë të punëtorëve, kuptoje shpejt se kureshtja ishte më e rrezikshme se vetë përgjigjja. Nëse guxoje të përmendje se në periudhën e Mbretit Zog kishte pasur prodhim më të lartë gruri, makineria e propagandës kujdesej të të sqaronte se nuk po diskutoje për bujqësinë, por po kryeje agjitacion dhe propagandë kundër Partisë. Madje, nëse nuk duartrokisje me atë entuziazëm që kërkohej rreptësisht, lëvizja e duarve të tua mund të kthehej në dëshmitaren kryesore kundër teje para syve vigjilentë të sistemit. Atëherë, fjala e lirë kushtonte lirinë personale, një opinion i ndryshëm të bënte menjëherë të dyshimtë, kurse një denoncim i vetëm mund të përmbyste përgjithmonë fatin e një njeriu. Për t'u shpallur armik i popullit nuk ishte e nevojshme të mbaje armë në duar; mjaftonte të strehoje një mendim të ndaluar ose të papëlqyeshëm nga strukturat. Sot, për fat të mirë, shoqëria jonë operon në një realitet krejtësisht tjetër, ku ekzistojnë Kushtetuta, institucionet demokratike, pluralizmi politik, proceset zgjedhore dhe e drejta e garantuar për t'u shprehur lirshëm. Të paktën, kështu na thuhet zyrtarisht. Por historia duket se ka ruajtur një ironi të hollë, pasi ndërsa dikur pushteti dridhej nga fjala e lirë, sot duket se ka nisur të frikësohet hapur edhe nga një vezë e thjeshtë. Po, bëhet fjalë pikërisht për atë ushqim të vogël e të pafajshëm, me lëvozhgë të brishtë, që dikur qëndronte i qetë në kotec, ndërsa tani rrezikon të pajiset me një status të ri politik. Ajo nuk përfaqësohet më thjesht si një produkt ushqimor, por është shndërruar në një simbol, në mjet proteste, në një lloj alarmi për qetësinë e zyrave të larta dhe, pse jo, në një kandidate potenciale për armike të klasës. Sa largim i rëndësishëm në këtë drejtim! Dikur kërkohej një biografi e njollosur, fjali të thëna hapur kundër Partisë, të afërm të arratisur jashtë kufijve apo mungesë e zellit në interpretimin e këngëve të revolucionit. Sot, mjaftueshëm sa një vezë të kthehet në emblemë të pakënaqësisë qytetare, që lëvozhga e saj të peshojë më rëndë se malet me dosje plot ankesa të pazgjidhura prej vitesh. A jemi vallë duke dëshmuar lindjen e një faze të re të evolucionit politik, ku pesha e një veze nuk llogaritet më në gramë, por në përqindjen e ankthit që ajo arrin të prodhojë te qeverisësit? Në të shkuarën, kur një qytetar guxonte të thoshte se buka ishte e papërshtatshme, reagimi i autoriteteve kurrë nuk ishte premtimi për përmirësimin e cilësisë. Përgjigjja e tyre standarde ishte: "Pse e shpreh këtë? Kush të ka shtyrë pas kësaj? Çfarë qëndrimi mban ndaj vijës së Partisë?". Në këtë mënyrë, edhe pse buka mund të ishte vërtet e dobët, faji nuk i vishej produktit, por atij që guxonte ta konstatojë publikisht këtë defekt. Një pyetje e ngjashme e drejtuar nga qytetarët ishte: "Pse fëmijët e udhëheqësve gëzojnë kushte shumë më të mira se tonat?". Kjo nuk trajtohej kurrë si një shqetësim legjitim për drejtësinë sociale, por si një sulm i drejtpërdrejtë ndaj barazisë zyrtare të trumbetuar. Dhe meqenëse barazia ekzistonte në letër dhe në parulla, faji duhej t'i faturohej medoemos atij që guxonte të shihte realitetin ndryshe. Një tjetër individ mund të thoshte thjesht se puna nuk po menaxhohej si duhet. Edhe në këtë rast, mjaftonte dyshimi se pas vërejtjes fshihej një tentativë sabotimi. Në atë kohë, problemi i pushtetit nuk ishte domosdoshmërisht gabimi në vetvete, por njeriu që guxonte ta ngrinte atë në sipërfaqe. Sot, natyrisht, nuk ndodhemi më në të njëjtin sistem dhe nuk mund t'i lejojmë vetes krahasime të gabuara me mekanizmat e dikurshëm të persekutimit. Megjithatë, satira ka të drejtë të ngrejë pyetjen: a e ka ruajtur ende pushteti i sotëm atë tundim të vjetër për ta trajtuar çdo kritikë si një akt armiqësor? Kjo për shkak se, kur një qytetar ngre zërin për rritjen e çmimeve, skandalet e korrupsionit, padrejtësitë e përditshme, cilësinë e dobët të shërbimeve publike apo përfitimet e tepërta të kastës politike, ai nuk po trillon një armik imagjinar, por po ushtron një të drejtë themelore. Dhe kur në horizontin e një proteste shfaqet një vezë si shprehje e revoltës, pyetja thelbësore nuk është vetëm se çfarë përfaqëson ajo, por cili ka qenë faktori që e ka detyruar qytetarin të arrijë deri në këtë pikë. Ndoshta problemi real nuk është te veza, por te realiteti që ajo përpiqet të nxjerrë në pah. Për këtë arsye, të nderuar përfaqësues të qeverisë dhe pushtetarë të të gjitha niveleve, ftoheni të ruani qetësinë! Veza nuk ka hartuar ndonjë program alternativ qeverisës, nuk ka formuar grup parlamentar, nuk përfiton nga tenderat publikë dhe nuk administron kompani konsulence. Ajo nuk ka asnjë lidhje tjetër veçse me mesazhin e saj të thjeshtë.