Kosova në udhëkryq kushtetues: Çfarë ndodh me udhëheqjen e shtetit nëse sot dështon zgjedhja e presidentit?

Sot është afati i fundit ligjor që Kuvendi i Kosovës të zgjedhë presidentin e ri të vendit. Në rast të dështimit për të arritur një marrëveshje deri më 6 tetor, skenari politik është i qartë: shpërbërja e parlamentit dhe shpallja e zgjedhjeve të jashtëzakonshme. Megjithatë, ajo që mbetet tejet e paqartë dhe shqetësuese është se kush do t’i ushtrojë funksionet e kreut të shtetit gjatë kësaj periudhe tranzitore. Sipas vendimit më të fundit të Gjykatës Kushtetuese për rastet KO256/26 dhe KO258/26, afati prej 60 ditësh për përzgjedhjen e presidentit ka nisur më 8 gusht dhe përfundon pikërisht sot, më 6 tetor. Kjo procedurë rregullohet nga neni 82 i Kushtetutës së Republikës së Kosovës, i cili përcakton se moszgjedhja e kreut të shtetit brenda këtij afati çon automatikisht në shpërndarjen e legjislativit, pa pasur nevojë për ndonjë vendim apo votim shtesë nga ana e deputetëve. Ky interpretim është konfirmuar edhe në një aktgjykim të mëparshëm të Gjykatës Kushtetuese në mars të vitit 2026. Në atë kohë, Gjykata kishte sqaruar se dështimi për të përmbushur këtë detyrim kushtetues brenda afateve të përcaktuara e dërgon vendin në zgjedhje të parakohshme, të cilat duhet të organizohen brenda një periudhe prej 45 ditësh. Por, pikëpyetja e madhe që lind në këtë situatë lidhet me udhëheqjen e përkohshme të shtetit. Në rrethana normale, kompetencat e presidentit do të kalonin te kryetari i Kuvendit në cilësinë e ushtruesit të detyrës. Mirëpo, ky proces ndërlikohet skajshmërish pasi kryeparlamentarja Albulena Haxhiu tashmë e ka konsumuar këtë mandat gjashtëmujor. Haxhiu mori përsëri udhëheqjen e përkohshme të presidencës më 4 prill, menjëherë pas përfundimit të mandatit të Vjosa Osmanit. Sipas nenit 90, paragrafit 3 të Kushtetutës, ushtrimi i detyrës së presidentit është i kufizuar dhe nuk mund të zgjasë më shumë se gjashtë muaj. Për rrjedhojë, ky afat maksimal ligjor ka përfunduar të dielën, më 4 tetor. Kjo situatë krijon një zbrazëtirë të paprecedentë ligjore, të cilën akti më i lartë juridik i vendit nuk e sqaron: kush do t'i marrë mbi supe përgjegjësitë presidenciale pasi të ketë kaluar pragu gjashtëmujor i ushtruesit të detyrës, ndërkohë që vendi nuk ka ende një president të ri të zgjedhur? Përfaqësues të shoqërisë civile vlerësojnë se kufizimi gjashtëmujor i përcaktuar në nenin 90 është i prerë dhe absolut. Sipas këtij interpretimi, Haxhiu nuk ka të drejtë ligjore të vazhdojë qëndrimin në këtë post vetëm për shkak të ngathtësisë së procesit politik për zgjedhjen e pasardhësit. Naim Jakaj nga Instituti i Kosovës për Drejtësi (IKD) tërheq vëmendjen se, pas kalimit të këtij afati, Kosova rrezikon të mbetet zyrtarisht pa ushtrues detyre të presidentit. Në një prononcim publik, ai paralajmëroi se kjo zbrazëtirë mund të shkaktojë një kaos të vërtetë kushtetues, duke qenë se shumë funksione jetike shtetërore do të mbeten të bllokuara. "Presidenti mban edhe rolin e Komandantit Suprem të Forcës së Sigurisë së Kosovës. Nëse shteti mbetet pa president dhe pa një ushtrues detyre me mandat legjitim, ky funksion jetik do të mbetet pa asnjë mbikëqyrës apo vendimmarrës", ka deklaruar Jakaj. Ai ka shtuar se institucioni i ushtruesit të detyrës ishte konceptuar si një zgjidhje kalimtare, gjatë së cilës partitë politike duhej të gjenin konsensusin e duhur për kreun e ri të shtetit. Sipas Jakajt, procesi është karakterizuar më shumë nga interesat partiake sesa nga kriteret profesionale dhe rëndësia e postit. "Fatkeqësisht, vëmendja është përqendruar te ndarja e posteve mes partive, sesa te kriteret dhe profili që duhet të ketë një president", u shpreh ai. Kjo situatë lë pezull pyetje të rëndësishme: nëse Kuvendi dështon të zgjedhë presidentin deri në mesnatë, kush do t'i shpallë zgjedhjet e reja parlamentare? Këtë shqetësim e ka ngritur edhe Instituti Demokratik i Kosovës (KDI) në një analizë të publikuar më 2 tetor, duke vënë në dukje sfidat e mëdha që e presin vendin në ditët në vijim.