Nga Marrëveshja e Brukselit te sfidat aktuale: A mund të zhbllokojë Asociacioni rrugën e Kosovës drejt BE-së?

Kur Prishtina dhe Beogradi arritën dakordimin për formimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe gjatë vitit 2013, Bashkimi Evropian e pati përshkruar këtë zhvillim si një gur-themel që i afronte të dyja palët drejt familjes evropiane. Në kohën e atëhershme, Catherine Ashton, e cila udhëhiqte diplomacinë e BE-së dhe ndërmjetësonte bisedimet, e cilësoi arritjen e kësaj marrëveshjeje si një hap domethënës drejt së ardhmes evropiane për të dyja shtetet. Megjithatë, më shumë se një dekadë më vonë, ky mekanizëm ende nuk ka marrë jetë, Kosova vazhdon të presë hapa konkretë drejt integrimit evropian, ndërsa Brukseli vazhdon të kërkojë përmbushjen e këtij detyrimi të hershëm. Përmes një prononcimi për Radion Evropa e Lirë, një zëdhënës i Bashkimit Evropian ka theksuar se Kosova dhe Serbia duhet t'i jetësojnë pa vonesa dhe pa kushtëzime të gjitha zotimet e dala nga procesi i dialogut, nëse dëshirojnë të avancojnë në rrugën e tyre drejt BE-së. Kjo thirrje përfshin gjithashtu garantimin e një shkalle të përshtatshme vetëmenaxhimi për komunitetin serb brenda vendit, në përputhje me dispozitat e Marrëveshjes Bazike të vitit 2023. Në skenën politike vendore, kur u nënshkrua marrëveshja fillestare në prill të vitit 2013 – e cila parashikonte bashkëpunim ndërkomunal për fusha si ekonomia lokale, shëndetësia, arsimi dhe planifikimi urban – ajo u ballafaqua me rezistencë të ashpër nga Lëvizja Vetëvendosje. Gjatë periudhës kur ishte në opozitë, Albin Kurti paralajmëronte se një entitet i tillë përbënte rrezik për funksionalitetin e shtetit, duke shfaqur madje në një seancë parlamentare një hartë të Kosovës pa pjesën veriore për të ilustruar rrezikun e copëtimit. Edhe pas marrjes së udhëheqjes së Qeverisë, Kurti nuk e ndryshoi qëndrimin e tij parimor. Ai ka vazhduar ta kundërshtojë një mekanizëm njëetnik të pajisur me kompetenca ekzekutive, duke kushtëzuar çdo lëvizje të mëtejshme me veprime reciproke nga ana e Serbisë. Megjithatë, zhvillimet e fundit dhe ndryshimet në skenën politike në Serbi pas fitores së Listës Studentore në zgjedhjet e 25 tetorit, kanë nxitur spekulime. Ministri për Komunitete dhe Kthim, Nenad Rashiq, la të kuptohet se ekzekutivi kosovar mund të jetë treguar më i hapur ndaj mundësisë së themelimit të Asociacionit. Këto aludime janë hedhur poshtë nga Lëvizja Vetëvendosje, ndërsa përmes qëndrimeve zyrtare dhënë për Radion Evropa e Lirë, Qeveria e Kosovës ka ritheksuar kushtet e saj të panegociueshme për Beogradin. Prishtina kërkon nga Serbia nënshkrimin formal të Marrëveshjes Bazike të 2023-s si garanci zbatimi, dorëzimin e Millan Radoiçiqit – i cili kërkohet për përgjegjësi penale në sulmin e armatosur në Banjskë – si dhe tërheqjen e letrës famëkeqe të ish-kryeministres Ana Bërnabiq, përmes së cilës Serbia is tërhequr nga disa nga detyrimet e marrëveshjes. Në rrafshin juridik, rrugëtimi i kësaj çështjeje ka kaluar përmes fazave të ndryshme. Në vitin 2015, palët kishin dakordësuar parimet shtesë mbi strukturën, autoritetet dhe financimin e Asociacionit. Por, Gjykata Kushtetuese e Kosovës konstatoi se disa nga këto parime binin ndesh me frymën kushtetuese të vendit, duke kërkuar harmonizim të tyre, por pa e ndaluar totalisht themelimin e mekanizmit brenda kornizave ligjore të shtetit. Debati u rikthye sërish në qendër të vëmendjes me Marrëveshjen Bazike të vitit 2023, e cila përdor terminologjinë për “një nivel të përshtatshëm vetëmenaxhimi për komunitetin serb”, duke lënë të hapur debatin se si do të duket zbatimi i tij praktik në terren.