Kur rreziku më i madh vjen nga brenda: Anatomia e vetëshkatërrimit kombëtar ndër shekuj

Në fushën e filozofisë së historisë ekziston një ligjësi e hekurt që shpesh përsëritet në fatin e bashkësive më të vogla: asnjë pushtues i huaj nuk mund ta gjunjëzojë përfundimisht një komb, nëse vetë ai komb nuk nxjerr nga gjiri i tij mjetet e shkatërrimit të vet. Të kthehesh në armik të identitetit tënd, duke hedhur poshtë gjuhën, gjakun, trashëgiminë dhe kahjen tënde natyrore drejt qytetërimit perëndimor për hir të doktrinave të jashtme, përbën dramën më të rëndë morale dhe historike. Kur një verbëri e tillë mbetet vetëm në nivelin individual, pasojat prekin vetëm autorin; mirëpo, kur ajo shndërrohet në një rrjedhë politike apo shoqërore, fatkeqësia bëhet e përgjithshme dhe shpesh e pariparueshme për breza me radhë. E kaluara e shqiptarëve dëshmon dhimbshëm se si kjo dukuri ka shërbyer si një plagë e hapur në çastet më vendimtare të mbijetesës sonë. Gjatë shekullit XV, ndërsa Gjergj Kastrioti Skënderbeu udhëhiqte një betejë epike për të mbrojtur lirinë e të parëve tanë dhe vetë dyert e kulturës europiane, përballë tij nuk rreshtohej vetëm ushtria e Perandorisë Osmane, por edhe figura e Ballaban Baderës. Si një emblemë e tjetërsimit dhe e bindjes së verbër ndaj pushtuesit, Ballabani mishëroi fatkeqësinë e njeriut që ngre armët kundër truallit dhe popullit të vet. Ai nuk ishte thjesht një komandant i kampit kundërshtar, por dëshmia se si indoktrinimi dhe etja për pushtet mund ta shuajnë kujtesën e prejardhjes, duke e shndërruar njeriun në instrumentin më të fuqishëm për nënshtrimin e gjakut të tij. Disa shekuj më vonë, teksa shqiptarët lëngonin për të ngritur shtetin e tyre të parë bashkëkohor dhe për t'u rikthyer në gjirin e familjes europiane, e njëjta frymë vetëshkatërruese u shfaq përmes kryengritjes së Haxhi Qamilit. Në një periudhë kur kërkohej unitet, dije dhe ngritje e institucioneve perëndimore, fanatizmi dogmatik dhe dëshira për rendin perandorak u ngritën kundër flamurit kombëtar, arsimit shqip dhe vetë konceptit të shtetit modern. Edhe atëbotë, dëmi nuk u kufizua te krerët e asaj lëvizjeje, por e la vendin të kapluar nga prapambetja, duke u dhënë alibi fqinjëve pretendues se shqiptarët ishin të paaftë të vetëqeveriseshin. Sot, në shekullin XXI, pavarësisht ndryshimit të rrethanave historike dhe faktit se Kosova e Shqipëria gëzojnë lirinë dhe shtetësinë e tyre, fantazmat e kësaj mendësie nuk janë shuar plotësisht. Ato reflektohen përmes ideologjive radikale dhe rrymave ekstremiste që synojnë të rishkruajnë të kaluarën dhe të zhbëjnë palcën identitare arbërore-dardane dhe europiane të shoqërisë sonë. Të ushqyera nga padituria dhe agjendat e huaja politiko-fetare, këto rryma sulmojnë me të njëjtin mllef shtyllat e vetëdijes sonë kombëtare dhe njerëzore — duke nisur nga Gjergj Kastrioti e Pjetër Bogdani, e deri te Idriz Seferi e Nënë Tereza. Duke i dhënë përparësi dogmës mbi kombin, ato përsërisin në trajta moderne të njëjtin akt të mohimit të vetvetes. Përgjegjësia për këtë situatë rëndon ndjeshëm edhe mbi një shtresë të klasës politike dhe drejtuesve aktualë. Kur krerët e shtetit, për shkak të shkurtpamësisë apo për llogari elektorale afatshkurtër, zgjedhin heshtjen ndaj ekstremizmit ose bëjnë lojëra me ideologët e rrymave radikale, ata bëjnë më shumë sesa thjesht një gabim politik; ata godasin themelet laike dhe perëndimore të shtetit. Ndërtimi i qëndrueshëm i shtetit nuk mund të mbështetet mbi pazare me forcat që luftojnë vetë qenien e kombit. Sipas mësimeve të historisë dhe mendimit filozofik, liria dhe njerëzoria e një populli mbrohen vetëm përmes ndërgjegjes së lartë dhe refuzimit të çdo lloji skllavërie mendore.