Trashëgimia e Xhafer Devës nën dritën e zhvillimeve aktuale: Paralelizmat historike mbi komunizmin

Vala e protestave rinore që shtrihen përgjatë muajve dhe kërkesat e tyre të ngritura në mbrojtje të kauzave kombëtare si “Shqipëria etnike”, “Shqipëria e shqiptarëve” dhe kundërshtimi i hapur ndaj komunizmit, rikthejnë në vëmendje pikëpamjet dhe angazhimin e hershëm të figurës së shquar të nacionalizmit shqiptar, Xhafer Deva. Ngjarjet dhe zhvillimet e dekadave të mëvonshme dëshmojnë se ky personalitet i shquar kishte paralajmëruar me kohë natyrën shkatërruese të regjimit komunist, të cilin ai e cilësonte si një ideologji me prapavijë sllavo-bolshevike. Pasojat e këtij sistemi kanë lënë plagë të thella dhe vazhdojnë të ndjehen edhe sot e kësaj dite ndër shqiptarët si në Shqipëri, ashtu edhe në Kosovë. I konsideruar si një ndër simboleve më përfaqësuese të lëvizjes nacionaliste, Xhafer Deva vazhdon të mbetet një figurë që shkakton polemika në qarqe të caktuara politike dhe ideologjike, veçanërisht mes pasardhësve të regjimit të kaluar, të cilët gjatë historisë kanë ndjekur politika përndjekjeje dhe dhune ndaj familjeve nacionaliste. Debatet rreth figurës së tij shpesh përfshijnë kontributin e tij në përpjekjet për bashkimin e trojeve shqiptare gjatë periudhës së Luftës së Dytë Botërore dhe angazhimin e mëvonshëm në diasporë, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, për çlirimin e Kosovës dhe Shqipërisë nga ndikimi komunist. Sipas këndvështrimit të mbështetësve të tij, Deva kishte besuar se liria dhe pavarësia e Kosovës do të vinin përmes mbështetjes nga bota perëndimore dhe demokratizimit të Shqipërisë, një vizion ky që u konfirmua nga zhvillimet e mëvonshme historike. Në kontrast me këtë linjë, kritiket dhe historianët e kësaj fushe sjellin në vëmendje qëndrimet e udhëheqjes komuniste të kohës në Tiranë, duke përmendur deklarata të zyrtarëve të lartë të periudhës, të cilat promovonin afrimin politik dhe ideologjik me fqinjët rajonalë dhe regjimet e kohës nën ndikimin sllav. Këto dokumente historike përdoren nga studiuesit për të analizuar orientimin e politikës së jashtme dhe të brendshme të asaj periudhe, duke e vendosur atë në ballafaqim të vazhdueshëm me narrativën e nacionalistëve shqiptarë të cilët kërkonin shkëputjen përfundimtare nga ndikimet e tilla.