Kriza e ajrit të ndotur në Kosovë, raporti i Avokatit të Popullit zbulon dështimet institucionale

Cilësia e ajrit vazhdon të mbetet një nga problemet më shqetësuese mjedisore dhe për shëndetin publik në Kosovë. Ky shqetësim është ngritur së fundmi nga Avokati i Popullit përmes një raporti të posaçëm mbi gjendjen e ajrit nga prizmi i të drejtave të njeriut, dokument ky që tashmë i është përcjellë Qeverisë dhe instancave të tjera kompetente. Bazuar në gjetjet e raportit, shifrat e Agjencisë për Mbrojtjen e Mjedisit të Kosovës tregojnë se gjatë vitit 2025 janë shënuar plot 171 ditë ku kufiri ditor i lejueshëm i grimcave PM₁₀ është tejkaluar brenda rrjetit shtetëror të monitorimit, ndërkohë që nivelet më alarmante të ndotjes janë regjistruar gjatë muajve të dimrit. “Ndotja e ajrit vazhdon të përbëjë një ndër sfidat kryesore mjedisore dhe të shëndetit publik në Kosovë”, thuhet shprehimisht në raport. Dokumenti sjell në vëmendje edhe rrezikun e madh që ekspozimi ndaj këtij mjedisi të helmuar sjell për shëndetin e qytetarëve. Sipas vlerësimeve të dala nga Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike të Kosovës, ndotja e ajrit ndërlidhet ngushtë me shtimin e rrezikut për shfaqjen e patologjive respiratore dhe kardiovaskulare, ku shtresat më të cënueshme mbeten fëmijët, të moshuarit dhe personat që vuajnë nga sëmundje kronike. Përveç pasqyrimit të situatës alarmante të ajrit, Avokati i Popullit ka evidentuar hapur edhe boshllëqet në zbatimin e ligjeve në fuqi, si dhe funksionimin e çalë të mekanizmave shtetërorë. Në material nënvizohet fakti se institucionet vuajnë nga mungesa e kapaciteteve të mjaftueshme njerëzore dhe teknike për të kryer mbikëqyrje efikase përmes inspektimeve, ndërsa theksohet domosdoshmëria për një monitorim më të sofistikuar dhe një bashkërendim më të mirë mes institucioneve. Vëmendje e veçantë në këtë dokument i kushtohet detyrimit që ka shteti për të garantuar mbrojtjen e popullsisë nga pasojat shkatërrimtare të ndotjes mjedisore. Duke iu referuar parimeve dhe praktikave të Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Avokati i Popullit argumenton se autoritetet publike janë të detyruara të ndërmarrin hapa parandalues dhe efektivë, sidomos kur janë në dijeni të plotë rreth rreziqeve që ndotja i kanoset jetës dhe shëndetit të njerëzve. “Mbrojtja e të drejtave të njeriut nga pasojat e ndotjes mjedisore kërkon përmbushjen e detyrimeve pozitive të shtetit për ndërmarrjen e masave parandaluese dhe efektive”, theksohet në raport. Në mbyllje të hetimeve të nisura me iniciativën e tij, Avokati i Popullit ka paraqitur një sërë rekomandimesh për institucionet përgjegjëse, duke kërkuar fuqizimin e mekanizmave shtetërorë, zbatimin rigoroz të legjislacionit, përmirësimin e politikave publike dhe ndërmarrjen e veprimeve të përbashkëta për uljen e ndotjes. Qëllimi kryesor i këtij raporti është të dëshmojë se cilësia e ajrit nuk përbën thjesht një shqetësim të natyrës ekologjike, por lidhet drejtpërdrejt me mbrojtjen e të drejtave fundamentale të njeriut, ku përfshihen e drejta për jetë, për shëndet dhe për një ambient të pastër e të shëndetshëm.