Dëshmia e parë e shkruar e shqipes: Historia e 'Formulës së Pagëzimit' dhe rëndësia e saj kombëtare

Më 8 nëntor të vitit 1462, në zonën e Trinisë së Matit, pranë Macukëllit, u regjistrua një nga ngjarjet më me peshë për trashëgiminë tonë kulturore: hartimi i dokumentit të parë të dokumentuar në gjuhën shqipe, i njohur gjerësisht si “Formula e Pagëzimit”. Ky dokument historik përbëhet nga një fjali e shkurtër në gjuhën shqipe, e vendosur brenda një letre qarkore të hartuar në latinisht nga kryepeshkopi i Durrësit, Pal Engjëlli, i cili ishte njëkohësisht edhe një nga bashkëpunëtorët më të afërt të heroit kombëtar, Gjergj Kastrioti. Përdorimi i kësaj formule kishte një qëllim praktik e fetar, pasi shërbente për të pagëzuar fëmijët e porsalindur në kushtet e vështira të luftimeve të vazhdueshme kundër osmanëve. Ky dokument arriti të dëshmojë gjithashtu se shkrimi i shqipes me alfabet latin pritet të jetë përdorur edhe përpara kësaj periudhe. Ky thesar i gjuhësisë u zbulua në Bibliotekën Laurentiana të Milanos nga albanologu i shquar rumun, Nikolla Jorga, i cili e botoi atë për herë të parë për publikun dhe botën shkencore në vitin 1915.