Zgjedhjet në Luginë: Pjesëmarrja masive, mburoja më e fortë ndaj pasivizimit të adresave

Të dielën, më 8 nëntor, gjithsej 37.759 qytetarë shqiptarë të regjistruar në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë do t'drejtohen kutive të votimit për të zgjedhur përbërjen e re të Këshillit Kombëtar Shqiptar. Ky institucion kyç do të ketë mandatin katërvjeçar për të mbrojtur dhe përfaqësuar interesat e tyre në fushën e arsimit, teksteve shkollore, kulturës, informimit dhe përdorimit zyrtar të gjuhës shqipe brenda territorit të Serbisë. Në këtë garë demokratike, katër lista zgjedhore me gjithsej 107 kandidatë do të rivalizojnë për 29 ulëse në dispozicion. Ndonëse në letër duken si zgjedhje lokale, pesha e tyre është jetike: në një rajon ku autoritetet serbe po përdorin fshirjen e adresave për të zvogëluar praninë shqiptare, çdo fletëvotim shërben si një dëshmi e qartë e ekzistencës së tyre. Dalja në zgjedhje nuk përbën ndonjë akt mbështetjeje ndaj politikave të Beogradit, por mbetet instrumenti më i fuqishëm ligjor për të fuqizuar zërin institucional të shqiptarëve. Megjithatë, përgjegjësia nuk i takon vetëm elektoratit lokal, por shtrihet gjithashtu te faktori politik në Prishtinë, Tiranë, diaspora, si dhe te vetë subjektet politike në Luginë. Pas procesit të regjistrimit të popullsisë në vitin 2022, ku banorët vendas morën pjesë masivisht, Këshilli Kombëtar Shqiptar do të rikthehet me 29 anëtarë, pas një periudhe prej më shumë se dhjetë vitesh me vetëm 15 përfaqësues. Ky ndryshim nuk erdhi si ndonjë lëshim vullnetar nga Beogradi, por si rezultat i drejtpërdrejtë i numërimit të popullsisë. Kur faktori shqiptar mungon në regjistrime, ndikimi i tij institucional zbehet ndjeshëm. Përvoja e zgjedhjeve parlamentare të Serbisë të mbajtura më 25 tetor ofron një dëshmi të ngjashme. Edhe pse bëhet fjalë për nivele të ndryshme përfaqësimi – ku në njërën anë zgjidhen deputetët në parlamentin qendror dhe në tjetrën organi vendor për kulturë e arsim – parimi mbetet i njëjtë. Koalicioni Shqiptar, që përfshinte tetë parti në një listë të përbashkët, siguroi 27.607 vota dhe fitoi dy mandate. Krahasuar me vitin 2020, kur një listë e vetme fitoi tre mandate me më pak vota, diferenca u bë nga pjesëmarrja rekord prej mbi 65 për qind, e cila rriti pragun e kushtit për çdo mandat. Logjika mbetet e pandryshuar: sa më e ulët pjesëmarrja, aq më i dobët përfaqësimi. Sfidë primare për Luginën mbetet pasivizimi, një praktikë administrative diskriminuese që godet rëndë shqiptarët, veçanërisht ata që jetojnë dhe punojnë në vendet perëndimore si Gjermania, Zvicra apo edhe në Kosovë. Kjo metodë e fshirjes së adresave pengon nxjerrjen e dokumenteve personale, qasjen në shërbimet bazë dhe gëzimin e të drejtave civile, përfshirë të drejtën e votës. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi e ka cilësuar këtë qasje si një formë të spastrimit etnik përmes mjeteve burokratike. Kjo çështje tashmë ka dalë jashtë kuadrit të ankesave lokale. Në raportin e fundit për Serbinë, të publikuar më 4 nëntor, Komisioni Evropian ka kërkuar nga autoritetet në Beograd që të trajtojnë me seriozitet shqetësimet rreth pasivizimit dhe të krijojnë mekanizma më të qartë dhe efektivë për ankesa. Gjithashtu, i njëjti dokument konstaton mungesë të progresit të dukshëm sa i përket përfshirjes së shqiptarëve në institucionet shtetërore. Është e rëndësishme të theksohet se vetë votimi nuk i rikthen menjëherë adresat e humbura të qytetarëve të prekur. Megjithatë, ai ndërton një përfaqësim më të fortë legjitim, i cili mund të ushtrojë presion për ndalimin e kësaj praktike dhe të ofrojë mbrojtje juridike në instancat vendore në Beograd, si dhe në ato ndërkombëtare në Bruksel e Strasburg. Për pjesëtarët e diasporës tonë, kjo nuk është një çështje e largët. Shumë familje nga Lugina kanë të afërm në Mynih, Cyrih apo Bazel, ndërkohë që pikërgjatë këtij procesi, emigrimi po shfrytëzohet si pretekst për eliminimin e adresave të tyre. Diaspora mund të japë një kontribut thelbësor duke ndihmuar të afërmit e tyre të kontrollojnë statusin e adresave dhe të marrin pjesë në votime, si dhe duke ngritur këtë shqetësim te parlamentarët e vendeve ku ata banojnë. Ndryshimet e mundshme politike në Beograd pas datës 25 tetor kanë ngjallur optimizëm për një kurs të ri politik në Serbi. Megjithatë, ky entuziazëm nuk duhet të jetë naiv, duke pasur parasysh që strukturat e reja politike shpesh vazhdojnë të mbajnë qëndrime tradicionale ndaj çështjeve rajonale.