Pse shoqëria jonë vazhdon të digjet në flakën e gabimeve të së kaluarës historike?

Kur analizojmë themelet e brishta të zhvillimit tonë shoqëror dhe politik, pyetja më e dhimbshme që kërkon përgjigje lidhet me arsyet e brendshme psikologjike dhe historike: Pse kombi ynë, pas kaq shumë shekujsh vuajtjesh, rifryn sërish në të njëjtat gracka? Pse ringjallen instinktet "haxhiqamiliste" të kryengritjes pa vizion kundër orientimit tonë perëndimor dhe pse shpesh shndërrohemi në armiq të vetvetes, duke u strukur në harresën e trashëgimisë otomane? Për ta kuptuar këtë realitet, duhet të zbatojmë parimin e njohur "Njih veten!" jo thjesht në rrafshin individual, por te i gjithë shpirti kolektiv shqiptar. Diagnoza e kësaj amnezie historike dhe e kësaj prapambetjeje mbështetet mbi katër shtylla kryesore psikologjike dhe filozofike: Kompleksi i skllavit të llastuar dhe Sindroma e Stokholmit Në planin psikologjik, pesë shekuj nën sundimin otoman kanë lënë pas një traumë të thellë transgjeneracionale: deformimin e vetëdijes. Kur një popull mbahet për një kohë të gjatë në errësirë, pa arsimim laik, pa shkencë dhe nën presionin e dogmave të ideologjisë islamike, tek ai zhvillohet dukuria e njohur në psikologji si Sindroma e Stokholmit — pra, identifikimi me xhelatin dhe pushtuesin e tij. "Haxhiqamilizmi" nuk përbënte thjesht një ngjarje politike të vitit 1914; ai përfaqëson një kod të brendshëm psikologjik të primitivizmit. Ky është instinkti i atij që ka frikë nga liria e vërtetë dhe nga barra e përgjegjësisë për t'u bërë zot i fatit të vet. Ky mentalitet e sheh shtetin modern, laicitetin, shkencën dhe emancipimin evropian si elemente të huaja dhe kërcënuese, sepse ato kërkojnë mendim kritik dhe përpjekje aktive. Për pasojë, sa herë që qytetarët tanë në Kosovë dhe mbarë trojet shqiptare ndodhen përballë sfidave të lirisë, një pjesë e tyre tërhiqet me ngulm drejt rehatisë mashtruese të dogmave fetare të ish-pushtuesit, duke parapëlqyer errësirën e Lindjes para dritës kërkuese të Perëndimit. Kriza e karakterit dhe Mungesa e busullës morale Natyrisht, aty ku mungon e vërteta, lulëzojnë gënjeshtra, hipokrizia dhe maskat politike. Shoqërisë sonë i mungon aktualisht një bërthamë e fortë dhe e konsoliduar morale. Procesi i gjatë i tranzicionit, i drejtuar nga udhëheqës narcisistë dhe të vetëkënaqur, ka prodhuar një komunitet pa orientim të qartë. Kur pushtetarët i largojnë njerëzit e ditur e largpamës për t'u rrethuar vetëm me servilë, masa fillon të kopjojë këtë sjellje. Mungesa e meritokracisë e shtyn popullatën të besojë se rruga e suksesit nuk arrihet përmes diturisë dhe punës së ndershme, por përmes nënshtrimit, intrigave dhe afrimitetit me axhendat radikale. Në këtë boshllëk moral, ndikimi i dëmshëm ideologjik gjen hapësirë të lirë. Populli shfaqet i luhatshëm dhe frikacak — ngjashëm me njerëzit e pavendosur të Gëtes, të cilët lëvizin sipas erës dhe lejojnë që faktorët e jashtëm apo manipulimet politike t'ua diktojnë rrugën. Injoranca si truall i plleshëm për infiltrimin ideologjik Atje ku mungon drita e dijes, sundon mashtrimi. Arsyeja pse një pjesë e shoqërisë i afrohet mendësive regresive dhe xhamive politike të frymës otomane, të cilat financohen për të dobësuar laicitetin, buron nga analfabetizmi funksional dhe kulturor. Kur një shoqëri nuk e vlerëson trashëgiminë e figurave si Pal Engjëlli, Pjetër Bogdani, Gjergj Fishta apo vizionin perëndimor të Ibrahim Rugovës, ajo mbetet e pambrojtur në rrafshin intelektual. Injoranca e shndërron masën në një entitet të paaftë për të analizuar në mënyrë kritike ngjarjet dhe pasojat e tyre. Njerëzit joshen nga premtimet e rreme të predikuesve radikalë dhe politikanëve hipokritë, pa arritur të kuptojnë rrezikun real që u kanoset.