Diplomacia shqiptare dhe fati i çështjes çame në periudhën 1929–1939: Përpjekjet, sfidat dhe raportet nga Greqia

Pas vitit 1924, asnjë kabinet qeveritar shqiptar nuk e ngriti më në rrugë zyrtare çështjen e bashkatdhetarëve të Kosovës pranë Lidhjes së Kombeve. Ndërkohë, situata e çamëve mori vëmendje ndërkombëtare gjatë viteve 1928, si dhe në periudhën 1934–1935, ndërsa qeveritë e mbretit Zog e trajtonin këtë dosje me kujdes dhe kryesisht përmes kanaleve të diplomacisë dypalëshe. Debatet në Kuvendin e Shqipërisë përgjatë vitit 1929 vijuan me kërkesat e vazhdueshme për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve të mbetur jashtë kufijve shtetërorë, në përputhje me normat e konventave ndërkombëtare. Gjatë seancës plenare të 21 janarit 1929, deputeti Begolli e riktheu në vëmendje këtë shqetësim. Ai shprehu bindjen se çështja e pakicave gëzonte kujdesin e vetë Mbretit Zog, por duke qenë se monarku nuk mund t'i përballonte i vetëm të gjitha angazhimet, barrën kryesore duhet ta mbanin ministritë e linjës. Duke e vlerësuar lart rolin dhe kontributin e Parlamentit, ai i bëri thirrje Kuvendit që të thërriste ministrin e Punëve të Jashtme për të dhënë shpjegime të detajuara mbi fatin e pakicave. Se sa e kishte marrë seriozisht Qeveria trajtimin e emigrantëve, konfirmohet nga një dokument zyrtar i datës 26 qershor 1929. Në këtë shkresë, Kryesia e Këshillit të Ministrave i drejtohej Ministrisë së Financave për të denoncuar faktin se përfaqësuesi i këtij dikasteri në Berat, drejtori i Financës Haki Dobi, nuk po merrte pjesë në komisionin e posaçëm për regjistrimin e tokave të destinuara për emigrantët që do të vendoseshin në Shqipëri, pavarësisht urdhërave të përsëritura. Për të garantuar mbarëvajtjen e detyrave, ekzekutivi urdhëroi marrjen e masave ndëshkimore ndaj zyrtarit. Përmes mjeteve diplomatike, shteti shqiptar përpiqej ta mbante vazhdimisht në axhendë mbrojtjen e të drejtave të popullsisë çame. Në kuadër këtyre përpjekjeve, i ngarkuari me punë i legatës shqiptare në Athinë, Lec Kurti, i dërgoi raporte zyrtare ministrit të Punëve të Jashtme në Tiranë. Përmes telegramit të datës 12 korrik dhe raportit të hollësishëm të 3 gushtit 1929, Kurti pasqyroi nga afër gjendjen e rëndë të çamëve. Sipas raportimeve, djemtë e rinj çamë që ndodheshin në shërbim ushtarak trajtoheshin si robër lufte, duke u detyruar të kryenin punë të rënda fizike si hapja e kanaleve. Në viset e tyre nuk ishte hapur asnjë shkollë në gjuhën shqipe, ndërsa në institucionet arsimore greke të ngritura në fshatrat e banuara pastër nga shqiptarët, mësuesit shërbenin vetëm përfituar rrogën, pa treguar asnjë interes për edukimin e rinisë çame. Banorët e Filatit prej dy vitesh përpiqeshin të siguronin lejen për të hapur me financimet e tyre një shkollë private për vajzat, pasi traditat vendase ua ndalonin dërgimin e tyre në shkollat shtetërore. Jo vetëm që kjo kërkesë u refuzua, por autoritetet gjobitën familjarët që nuk i dërgonin vajzat në institucionet publike greke. Raporti vë në dukje gjithashtu se njësitë shëtitëse të xhandarmërisë, gjatë patrullimit nëpër fshatrat shqiptare, hynin në banesa private duke konsumuar ushqim e pije pa paguar asnjë detyrim. Ndërkohë, myftinjtë emëroheshin drejtpërdrejt nga pushteti qendror dhe jo përmes votës së lirë të popullsisë, siç parashikonte Traktati i Athinës i vitit 1914 mes Greqisë dhe Turqisë, duke i shndërruar ata në vegla të verbëta të politikës greke. Për më tepër, anëtarët e bashkive në Filat dhe Paramithi emëroheshin nga qeveria, çka garantonte gjithmonë një shumicë greke. Në prag të zgjedhjeve lokale në Filat, autoritetet ndërmorën manipulime skandaloze duke hequr nga listat e votuesve mbi një qind emra shqiptarësh dhe duke i zëvendësuar me qytetarë grekë nga fshatra të tjera që nuk ishin banorë të zonës. Përmes këtij trillimi administrativ, Këshilli i Bashkisë së Filatit u sigurua që të mbahej nën kontroll të plotë nga shumica greke, ndërkohë që vetë banorët çamë të përjashtuar nga shkëmbimi i popullsive vazhdonin të mos gzonin liri të plotë lëvizjeje.