Muzika në Beograd nuk ndryshon. Po ajo në Tiranë?

Më shumë se një javë pas fitores së Listës Studentore në Serbi, Edi Rama zgjodhi Brukselin për mesazhin e tij më të qartë mbi Beogradin e ri. Nga Samiti i Zgjerimit që organizon Euronews, kryeministri i Shqipërisë paralajmëroi se ndërrimi i pushtetit nuk do ta zbusë kundërshtimin serb ndaj njohjes së Kosovës. Diagnoza është e saktë dhe duhet mirëpritur. Por ajo ngre edhe një pyetje që Tirana nuk mund ta shmangë: sa peshë ka avokatia për Kosovën kur vjen nga një qeveri që për vite e trajtoi Vuçiqin si partner, dhe që sot përballet me rrugën e saj të nxehtë e me pyetjet e Uashingtonit? Le të fillojmë me atë që Rama tha drejt. Lista Studentore fitoi zgjedhjet e parakohshme të 25 tetorit me rreth 53 për qind të votave dhe 140 nga 250 ulëset e Kuvendit serb. Ishte një goditje e madhe për sistemin që Vuçiqi ndërtoi gjatë më shumë se një dekade. Megjithatë, në çështjen e Kosovës lëvizja studentore nuk sjell asgjë të re: edhe ajo, si pothuajse e gjithë spektri politik serb, e konsideron Kosovën pjesë të pandashme të Serbisë. Ilija Srdanoviq, një nga emrat që përmenden për kryeministër, ka thënë se qeveria do t’i respektojë marrëveshjet e nënshkruara nga paraardhësit, por nuk ka pranuar të konfirmojë zbatimin e Marrëveshjes së Brukselit të vitit 2013. Në këtë kontekst, Rama ka të drejtë kur thotë se, sipas Euronews, “muzika në Beograd nuk do të ndryshojë”. Po kështu, ka të drejtë kur kërkon që Serbia ta fitojë anëtarësimin duke përmbushur plotësisht atë që nuk negociohet, dhe kur e qorton Beogradin që ende nuk është rreshtuar me sanksionet e BE-së ndaj Rusisë. Ky është pikërisht qëndrimi që shqiptarët presin nga Tirana në çdo forum evropian. Problemi nuk është çfarë tha Rama, por kur dhe nga cila pozitë e tha. Pas humbjes së Vuçiqit, Tirana zyrtare reagoi vetëm përmes Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme, e cila uroi fituesit dhe shqiptarët e Luginës së Preshevës. Kryeministri vetë heshti ndërkohë që në Prishtinë, në Preshevë dhe në diasporë debati për Serbinë pas Vuçiqit ishte i ndezur. Kjo heshtje nuk lexohet në vakum. Rama ishte, bashkë me Vuçiqin dhe kryeministrin e atëhershëm të Maqedonisë së Veriut, nismëtar i “Ballkanit të Hapur”, të nisur në vitin 2019, ku Kosova nuk u bë pjesë. Në qershor të vitit 2023, në kulmin e tensioneve në veri, ai doli publikisht me draftin e tij për Asociacionin e komunave me shumicë serbe, një çështje që i përket dialogut mes Prishtinës dhe Beogradit. Askush nuk e mohon të drejtën e Tiranës për të pasur politikë të jashtme. Por kur kjo politikë për vite ka dhënë sinjale që Beogradi i ka lexuar si mirëkuptim, një deklaratë e saktë në Bruksel nuk mjafton për të fshirë kujtesën. Meritokracia fillon në shtëpi Në të njëjtin samit, presidenti i Këshillit Evropian, António Costa, tha një fjali që vlen për të gjithë Ballkanin: “Nuk mund të ecësh drejt BE-së duke u larguar nga demokracia.” Rama vetë e mbrojti zgjerimin si proces të bazuar në merita dhe përsëriti synimin për t’i përmbyllur negociatat deri në fund të vitit 2027. Shqipëria ka arritur rezultate reale në tryezën e negociatave, përfshirë kapitujt e mbyllur përkohësisht në tetor. Kjo meriton njohje. Por pamja nga Tirana është tjetër. Protestat e të rinjve, të nisura muaj më parë në mënyrë paqësore kundër projektit turistik pranë Zvërnecit, u kthyen në mes të tetorit në përplasje të dhunshme, me zjarre të vëna edhe në ndërtesa qeveritare dhe, sipas policisë, 160 të ndaluar vetëm në një mbrëmje. Dhuna nga çdo palë duhet dënuar pa rezervë. Megjithatë, përgjigjja e qeverisë ka qenë më shumë akuzë sesa dialog: Rama foli për “duar të huaja” pa dhënë asnjë provë dhe pa emërtuar askënd. Edhe të martën studentët marshonin në Tiranë, ndërsa Panairi i Librit u shty për dhjetor për shkak të situatës së tensionuar. Më domethënëse për një lexues proamerikan është letra e kongresmenëve republikanë Joe Wilson dhe Keith Self drejtuar sekretarit të Shtetit, Marco Rubio. Ata kërkojnë që Uashingtoni të shqyrtojë kufizime vizash për zyrtarë shqiptarë të përfshirë në korrupsion të rëndë, në bazë të seksionit 7031(c) të ligjit amerikan, si dhe informacion se si ambasada amerikane po punon për mbrojtjen e protestuesve dhe gazetarëve. Letra përmend edhe rastin e ish-zëvendëskryeministres Belinda Balluku, për të cilën Kuvendi nuk e hoqi imunitetin, ndërsa Rama e kishte cilësuar kërkesën antikushtetuese. Afati për përgjigje është 5 nëntori. Kur pyetje të tilla shtrohen në Kongresin e aleatit strategjik të shqiptarëve, ato nuk mund të quhen “duar të huaja”. Kundërargumenti: mos e dobësoni zërin e Tiranës Do të thuhet se kritika ndaj Ramës, pikërisht kur ai mbron Kosovën në Bruksel, i shërben Beogradit dhe përçan shqiptarët. Ky argument ka një bazë: Kosova ka nevojë për çdo zë mbështetës në kryeqytetet evropiane, dhe zëri i Shqipërisë, si vend kandidat më i avancuar, ka peshë të veçantë. Por uniteti kombëtar nuk do të thotë heshtje. Kauza e Kosovës nuk mund të përdoret si mburojë kundër llogaridhënies, njësoj siç nuk mund të përdoret mandati për integrim evropian si arsye për të mos dëgjuar rrugën. Përkundrazi: argumenti shqiptar ndaj Serbisë është i fortë vetëm kur ata që e mbajnë janë vetë të besueshëm. Beogradi e di mirë këtë dhe e shfrytëzon çdo dobësi demokratike në Tiranë ose në Prishtinë për të relativizuar kërkesat ndaj tij. E njëjta logjikë vlen edhe për Kosovën. Më 4 nëntor Komisioni Evropian publikon raportin vjetor, dhe drafti i tij, sipas mediave në Prishtinë, e rendit Kosovën bashkë me Serbinë dhe Bosnjën e Hercegovinën ndër vendet pa përparim në fushat themelore, duke përmendur ndikimin politik në drejtësi dhe zbatimin e pamjaftueshëm të marrëveshjes për normalizim. Prishtina nuk mund të kërkojë nga Beogradi standarde që vetë nuk i përmbush. Qëndrimi ynë është i qartë. Deklarata e Ramës në Bruksel duhet përshëndetur dhe duhet të bëhet politikë e qëndrueshme, jo mesazh i rastit. Kjo do të thotë që Tirana të koordinohet ngushtë me Prishtinën dhe të mos dalë me nisma të veçanta për çështje që prekin sovranitetin e Kosovës; që në çdo takim me qeverinë e re serbe të kërkojë njohjen reciproke dhe zbatimin e marrëveshjeve, jo vetëm “normalizim”; dhe që t’i përgjigjet Uashingtonit e studentëve me reforma e transparencë, jo me teori konspirative. Rama ka të drejtë: muzika në Beograd nuk do të ndryshojë vetvetiu. Ajo do të ndryshojë vetëm nëse shqiptarët, në Tiranë dhe në Prishtinë, i bashkojnë zërat me aleatët euroatlantikë dhe e mbështesin kërkesën e tyre me shtete funksionale e të ndershme. Kjo është pjesa e partiturës që varet nga ne.