Sfidë e vërtetë për Beogradin: Testi i demokracisë serbe do të jepet në Preshevë e jo në Bruksel

Ndërkohë që kanë kaluar vetëm shtatë ditë nga zgjedhjet që i dhanë fund epokës 14-vjeçare të sundimit të Aleksandar Vuçiqit, sytë e Prishtinës dhe Brukselit janë drejtuar nga dilema e madhe se çfarë kursi do të ndjekë Serbia e re ndaj Kosovës. Megjithatë, ekziston një çështje tjetër shumë më konkrete dhe urgjente, të cilës ekzekutivi i ardhshëm në kryeqytetin serb do t'i duhet t'i japë përgjigje që në hapat e parë: a do të rikthehen të drejtat elementare të shqiptarëve në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, të cilat u janë zhdukur përmes manipulimeve administrative? Procesi zgjedhor i 25 tetorit solli dy zhvillime kyçe për popullatën shqiptare. Së pari, Lëvizja Studentore shënoi një rezultat të fuqishëm duke siguruar mbi 52 për qind të votave sipas të dhënave paraprake, ndërsa formacioni politik i Vuçiqit u ndal në rreth 39 për qind, në një kohë kur pjesëmarrja e qytetarëve shënoi shifrat më të larta që nga koha e shpërbërjes së ish-Jugosllavisë. Së dyti, Koalicioni Shqiptar – si një front i përbashkët i tetë subjekteve politike nga Lugina – arriti të fitojë dy ulëse në Parlamentin e Serbisë, duke dyfishuar praninë e tyre krahasuar me legjislaturën paraprake kur përfaqësoheshin vetëm nga Shaip Kamberi. Mesazhi kryesor i këtij analize është mjaft i qartë: transformimi real në Beograd nuk do të dëshmohet përmes deklaratave retorike për “dialogun” apo “integrimin evropian”, por përmes veprimeve konkrete pranë sporteleve policore në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë. Pikërisht aty do të kuptohet qartë nëse Serbia e pas-Vuçiqit përfaqëson një shtet të së drejtës apo thjesht një administratë të re që funksionon mbi të njëjtat struktura të vjetra shtetërore. Praktika e pasivizimit përbën një padrejtësi flagrante që nuk ka nevojë për procese negociatash. Prej vitesh, duke u thirrur te Ligji për vendbanimin e qytetarëve i vitit 2011, organet shtetërore serbe kanë çregjistruar adresat e mijëra banorëve shqiptarë në Luginë. Humbja e adresës zyrtare nënkupton njëkohësisht humbjen e pothuajse çdo të drejte thelbësore: dokumenteve të identitetit, pasaportës, të drejtës për të votuar, qasjes në tregun e punës dhe regjistrimit të pronësisë. Një hulumtim i realizuar nga Iniciativa Rinore për të Drejtat e Njeriut, i bërë publik në tetor të vitit 2023 në Beograd, dëshmoi se të paktën 3.370 shqiptarë ishin fshirë arbitrarisht nga regjistrat e votuesve përgjatë periudhës 2015-2022, ndërkohë që shumica dërrmuese e të dëmtuarve nuk kishin pranuar kurrë ndonjë vendim zyrtar me shkrim. Edhe Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi e kishte cilësuar këtë dukuri që në vitin 2021 si “spastrim etnik përmes mjeteve burokratike”, duke vënë në pah se shënjestra kryesore ishin kryesisht shqiptarët e angazhuar me punë jashtë vendit. Kjo situatë duhet të shërbejë si një kambanë alarmi për lexuesit tanë në vende si Zvicra apo Gjermania. Shumë familje nga Lugina e mbajnë gjallë ekonominë familjare në trojet e tyre pikërisht falë djersës së mërgatës. Megjithatë, mekanizmi i pasivizimit është shfrytëzuar pikërisht si pretekst për t'i shlyer ata nga regjistrat zyrtarë. Sipas deputetit Shaip Kamberi, ky fenomen përbënte gjithashtu një ndër pengesat kryesore që e bënë kaq të vështirë sigurimin e mandatit të tretë parlamentar. Zgjidhja e këtij ngërçi nuk kërkon marrëveshje ndërkombëtare e as ndërhyrje në Kushtetutë, por thjesht prani të vullnetit politik brenda Ministrisë së Punëve të Brendshme. Nevojitet transparencë e plotë mbi të dhënat, rishikim i vendimeve arbitrare dhe kthimi i adresave që u janë hequar qytetarëve jashtë çdo rregulli ligjor. Lëvizja studentore mori jetë si reagim ndaj indinjatës masive pas tragjedisë së nëntorit 2024 në stacionin hekurudhor të Novi Sadit, ku humbën jetën 16 persona, duke kërkuar rikthimin e institucioneve në shërbim të qytetarëve dhe jo të klaneve pushtetore. Ilija Srdanoviq, emri më i lakuar për postin e kryeministrit të ardhshëm, i ka etiketuar kapitujt e sundimit të ligjit si pengesën kryesore të Serbisë drejt Bashkimit Evropian, duke dhënë premtime për përmirësimin e tyre. Nëse këto zotime janë reale, atëherë Lugina e Preshevës përbën pikënisjen e duhur për ta dëshmuar këtë. Metoda e pasivizimit është modeli më tipik i sjelljes që studentët e kundërshtuan nëpër sheshe: një aparat shtetëror që ushtron pushtet pa llogaridhënie, pa vendime formale dhe në mënyrë tërësisht autokratike.