Themelet e historisë: Si lindi Muzeu Arkeologjik Kombëtar, institucioni i parë i muzeologjisë shqiptare

Muzeu Arkeologjik Kombëtar përfaqëson institucionin e parë të këtij lloj karakteri të themeluar në Shqipëri pas mbylljes së Luftës së Dytë Botërore. Ky projekt u jetësua në një kohë kur vendi ndodhej në fazën e rimëkëmbjes, duke synuar rivendosjen jo thjesht të strukturave fizike, por sidomos të kujtesës historike dhe rrënjëve kulturore. Në hapat e parë të funksionimit, ky institucion u konceptua si Muze Arkeologjik-Etnografik, duke integruar në një hapësirë të vetme dëshmitë materiale të kulturës dhe traditave të popullit shqiptar. Data 1 nëntor 1948 shënoi ceremoninë e inaugurimit të Muzeut Arkeologjik-Etnografik, një arritje kjo e frytit të punës dhe përkushtimit të plejadës së parë të arkeologëve vendas për të ngritur ngrehinën e institucioneve kombëtare të dedikuara për mbrojtjen e trashëgimisë. Një kontribut themelor në ngritjen, zhvillimin dhe ngritjen në nivele shkencore të arkeologjisë shqiptare dhanë personalitetet e shquara të kësaj fushe, si Hasan Ceka, Selim Islami, Skënder Anamali dhe Frano Prendi, të cilët udhëhoqën hapat e parë të hulumtimit shkencor në vend. Inaugurimi i këtij qendre muzeore përbënte një gur milje për mbarëvajtjen e studimeve arkeologjike dhe për sigurimin e ruajtjes së pasurisë kulturore kombëtare. Gjatë dekadave në vijim, ky ambient u shndërrua në epiqendrën e grumbullimit, analizës dhe ekspozimit të dëshmive materiale të nxjerra në pah nga gërmimet në mbarë territorin shqiptar, duke pasqyruar trajektoren e qytetërimeve që kanë lulëzuar në këto treva që nga epoka e gurit e deri në periudhën mesjetare. Në vitin 1976, ndarja e pavijonit etnografik i dha mundësi institucionit të adoptonte një profil të mirëfilltë shkencor arkeologjik, duke u riemërtuar si Muze Arkeologjik Kombëtar. Që prej atij momenti, ky tempull i dijes ka ruajtur rolin e tij parësor në mbrojtjen e vlerave kulturore, duke bashkëpunuar ngushtë me punën kërkimore të shkencëtarëve tanë. Sot, Muzeu Autonom Arkeologjik që funksionon pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë vazhdon të dëshmojë të kaluarën e largët të vendit dhe shërben si pikë kyçe orientimi për të kuptuar trashëgiminë ilire, greko-romake, bizantine dhe mesjetare, duke përcjellë vlerat e këtij thesari te brezat e ardhshëm.