Kriza e titujve akademikë: Si u zbeh pesha e vërtetë e shkencës në arsimin e lartë shqiptar

Shqipëria krenohet me personalitete të shquara të shkencës si Eqrem Çabej dhe Aleks Buda, autoriteti i të cilëve lindi nga dija e thellë, kërkimet e mirëfillta dhe veprat me peshë kombëtare. Megjithatë, sot lind një dilemë shqetësuese: Si ka mundësi që e njëjta gradë akademike, ajo e «Profesorit», t'i takojë si hulumtuesve me arritje të jashtëzakonshme, ashtu edhe individëve që nuk dëshmojnë kontribute reale në shkencë? Ndonëse emërtimi mbetet i njëjtë, standardet që fshihen pas tij shpesh ndryshojnë rrënjësisht. Ky është një nga paradokset më alarmante në sistemin universitar shqiptar, ku zhvlerësimi i titujve akademikë nxitet nga kritere të paqarta, standarde të dyfishta dhe vendime të ndikuara nga interesa personale apo institucionale. Që nga viti 1994, procesi i dhënies së titujve akademikë është karakterizuar nga praktika shpeshherë kontradiktore. Ndërkohë që disa kandidatë kanë përfituar nga lehtësime proceduriale, të tjerë janë përballur me kritere jashtëzakonisht rigoroze. Kështu, dikush është pajisur me titullin e lartë vetëm dy vjet pas mbrojtjes së doktoraturës, ndërsa një tjetër ka pritur dhjetë apo pesëmbëdhjetë vjet. Për më tepër, ndërsa për disa është kërkuar detyrimisht kalimi përmes shkallës «Profesor i Asociuar», të tjerë e kanë fituar atë menjëherë. Trajtim i pabarabartë është vërejtur edhe te kushtet për botimet shkencore, ku dikujt i janë mjaftuar pak artikuj, ndërsa të tjerëve iu është dashur një volum shumë më i lartë punimesh. Kur për të njëjtin synim akademik aplikohen rregulla të ndryshme, meritokracia zëvendësohet nga privilegji. Dhe kur vendimmarrja lihet në dorë të preferencave subjektive të komisioneve, drejtësia akademike shndërrohet thjesht në një iluzion. Përgjegjësia për këtë situatë nuk bie vetëm mbi komisionet vlerësuese, por shtrihet te vetë institucionet dhe qeveritë që kanë hartuar dhe zbatuar kuadrin ligjor. Mungesa e transparencës, pavarësisë dhe barazisë së kritereve rrezikon t'i transformojë titujt akademikë në vegla të pushtetit dhe të klientelizmit. Natyrisht, nuk pritet që çdo pedagog të arrijë nivelin e një Eqrem Çabej apo Aleks Buda. Shkenca përfshin fusha të ndryshme dhe puna nuk matet vetëm me sasinë e botimeve. Megjithatë, është e papranueshme që titulli «Profesor» të jepet pa një veprimtari të dokumentuar shkencore, pa rezultate të kontrollueshme dhe pa një ndikim të dukshëm në fushën përkatëse. Barazimi formal i kontributeve që në thelb janë të pabarabarta sjell një padrejtësi të dyfishtë: nga njëra anë fshin mundin e studiuesve të ndershëm, dhe nga ana tjetër u jep mundësi personave pa peshë shkencore të përfitojnë të njëjtin autoritet moral e institucional. Kjo nuk përbën barazi akademike, por thjesht barazi të një titulli pa mbështetjen e meritës. Pasojat e këtij fenomeni janë shkatërruese për sistemin. Kur karriera nuk bazohet te cilësia e kërkimit, bie interesi për studime serioze dhe konkurrencë të ndershme, duke i hapur rrugë konformizmit dhe servilizmit ndaj eprorëve. Kështu, nuk dëmtohet vetëm integriteti i vetë profesorit, por tronditet përfundimisht edhe besimi i studentëve dhe i mbarë shoqërisë tek universiteti. Përgjegjësia për këtë degradim është tërësisht institucionale dhe nuk mund të mbulohet pas vendimeve individuale. Ajo i adresohet të gjithë atyre që kanë projektuar rregullat, kanë vlerësuar kandidaturat dhe kanë bekuar me firmë këto tituj.