Diplomacia shqiptare dhe fati i çamëve përgjatë viteve 1929-1939: Sfidat dhe dokumentet arkivore

Përderisa pas vitit 1924 asnjë kabinet qeveritar në Tiranë nuk e ngriti më në rrugë zyrtare çështjen e shqiptarëve të Kosovës pranë Lidhjes së Kombeve, situata e çështjes çame paraqitej ndryshe, pasi ajo u trajtua gjatë viteve 1928 dhe 1934-1935. Administrata e Mbretit Zog parapëlqeu që këtë çështje ta adresonte me kujdes dhe nën zë përmes kanaleve të diplomacisë dypalëshe. Debatet parlamentare vijuan edhe përgjatë vitit 1929 me kërkesa të herëpashershme që bashkëkombësit e mbetur jashtë kufijve shtetërorë të mbroheshin në bazë të konventave ndërkombëtare. Kështu, gjatë seancës plenare të 21 janarit 1929, deputeti Begolli e riktheu vëmendjen te kjo temë. Duke shprehur besimin se kujdesi për minoritetet ishte nën vëmendjen e vetë Mbretit Zog, ai theksoi se monarku nuk mund t'i përballonte i vetëm të gjitha angazhimet, ndaj ministritë e resortit duhet të tregonin më shumë përkushtim. Pasi vlerësoi kontributin e Kuvendit, ai i bëri thirrje parlamentit që të thërriste ministrin e Punëve të Jashtme për të dhënë shpjegime të detajuara rreth trajtimit të minoriteteve. Se sa seriozisht përpiqej qeveria për çështjen e emigrantëve, pavarësisht mundësive të kufizuara, dëshmohet nga një dokument i datës 26 qershor 1929. Në këtë shkresë, Kryesia e Këshillit të Ministrave i drejtohej Ministrisë së Financave për të denoncuar faktin se Haki Dobi, drejtor i Financës në Berat dhe përfaqësues i asaj ministrie në komisionin e caktuar për regjistrimin e tokave të emigrantëve që priteshin të vinin në Shqipëri, nuk ishte paraqitur në detyrë pavarësisht urdhrave të përsëritur. Për të garantuar mbarëvajtjen e procesit, qeveria kërkonte marrjen e masave ndëshkimore ndaj tij. Përpjekjet diplomatike për të mbajtur në fokus mbrojtjen e të drejtave të çamëve ishin të vazhdueshme. Në këtë kuadër, i ngarkuari me punë i legatës shqiptare në Athinë, Lec Kurti, i dërgoi raporte zyrtare ministrit të Punëve të Jashtme në Tiranë, respektivisht më 12 korrik dhe 3 gusht 1929, ku pasqyronte gjendjen alarmante të popullsisë çame. Në raportet e tij, Lec Kurti njoftonte se djemtë e rinj çamë që kryenin shërbimin ushtarak trajtoheshin si robër lufte, duke u përdorur si punëtorë krahu për hapjen e kanaleve. Ai theksonte se nuk ishte hapur asnjë shkollë shqipe për ta, ndërsa në shkollat greke të ngritura pothuajse në çdo fshat të pastër shqiptar, mësuesit interesoheshin vetëm për pagën dhe nuk tregonin asnjë kujdes për arsimimin e rinisë çame. Banorët e Filatit, sipas raportit, kishin dy vjet që përpiqeshin të merrnin leje për të hapur me shpenzimet e tyre një shkollë shqipe posaçërisht për vajzat, pasi traditat vendase nuk i lejonin t'i dërgonin në shkollat shtetërore. Jo vetëm që kjo kërkesë u refuzua, por autoritetet gjobitën prindërit që refuzonin t'i regjitonin vajzat në institucionet arsimore qeveritare. Gjithashtu, njësitë e xhandarmërisë kur kalonin nëpër fshatrat shqiptare hynin nëpër banesa private për të ngrirë e pirë pa shlyer detyrimet financiare. Një tjetër problematikë e ngritur ishte emërimi i myftinjve direkt nga qeveria, në kundërshtim me parimin e votës së lirë të popullsisë siç parashikohej në Traktatin e Athinës të vitit 1914 mes Greqisë dhe Turqisë, duke i shndërruar ata në vegla të verbëta të politikës greke. Për më tepër, në bashkitë e Filatit dhe Paramithisë anëtarët ishin emëruar paraprakisht nga shteti, duke siguruar gjithmonë një shumicë greke. Situata arriti kulmin gjatë zgjedhjeve në fshatin Filat, të cilit i kushtohej një rëndësi e veçantë, ku listat e zgjedhësve u manipuluan duke hequr më shumë se njëqind emra shqiptarësh dhe duke regjistruar në vend të tyre shtetas grekë nga fshatra të tjera që nuk ishin banorë vendas. Në këtë mënyrë, përmes trillimeve burokratike, këshilli i bashkisë u sigurua që të dominohej nga një shumicë artificiale greke, ndërkohë që çamët e përjashtuar nga shkëmbimi i popullsisë vazhdonin të mbeteshin pa të drejta elementare.