Mrekullia e harruar e Mandricës: Fshati shqiptar në Bullgari ku vetëm 20 të moshuar flasin ende gjuhën e të parëve

Në jug të territorit bullgar shtrihet një vendbanim tejet i veçantë, ku tingujt e gjuhës shqipe vazhdojnë të jehojnë edhe pas disa shekujsh. Mandrica, e ngritur nga shqiptarët gjatë shekullit XVII, dikur numëronte mbi 3 mijë banorë, ndërsa sot vetëm afërsisht 20 banorë të moshuar ruajnë traditën e të folurit shqip. I vendosur në zonën e Rodopeve, në jug të qytetit Ivajllovgrad, ky vend njohuhet zyrtarisht si i vetmi fshat shqiptar në Bullgari. Përveç trashëgimisë gjuhësore, vendbanimi ka ruajtur një stil arkitekturor unik, i karakterizuar nga banesa të larta të ngritura me tulla balte, dru dhe gur. Sipas të dhënave nga një reportazh i transmetuar nga Radio Kombëtare Bullgare (BNR), një pjesë e mirë e këtyre objekteve tashmë janë braktisur dhe po degradojnë, megjithatë gjurmët e së kaluarës vijojnë të dëshmojnë historinë e pasur të komunitetit shqiptar atje. Në kohën e tij të artë, fshati gëzonte dy shkolla, një ambulancë, spital, maternitet dhe një fabrikë për prodhimin e pijeve freskuese. Po ashtu, Mandrica shërbente si nyje e rëndësishme për industrinë e mëndafshit, ku vendasit merreshin me kultivimin e krimbave të mëndafshit brenda hapësirave të shtëpive të tyre. Mes banorëve të paktë që vazhdojnë ta përdorin shqipen është edhe 93-vjeçarja Sultana, e cila dëshmon se kjo gjuhë u është përcjellë brez pas brezi, pavarësisht furtunave historike. Ajo shpjegon se familjet komunikonin në gjuhën shqipe, ndonëse dialekti i tyre shfaq dallime të ndjeshme krahasuar me shqipen moderne që flitet sot në Shqipëri dhe Kosovë. Sipas dëshmisë së saj, në të kaluarën të parët e tyre ishin penguar zyrtarisht në përdorimin e gjuhës shqipe, por ata kishin vazhduar ta flisnin atë fshehurazi brenda dyerve të shtëpisë. Sultana shton gjithashtu se dikur në dokumentet personale ata regjistroheshin si pjesëtarë të kombësisë shqiptare, ndërsa në faza të mëvonshme përkatësia e tyre etnike u ndryshua me dhunë në bullgare. **Shtëpitë e pazakonta që ruajnë historinë shqiptare** Një tjetër element dallues i Mandricës mbeten ndërtesat tradicionale, disa prej të cilave ngrihen deri në tri kate lartësi. Këto struktura janë ngritur mbi themele të thella guri, skelete druri dhe tulla balte të thara natyralisht në diell, pa kaluar procesin e pjekjes në furra. Anton Hristov, nipi i 93-vjeçares Sultana, i cili është angazhuar në gjallërimin e turizmit në trojet e të parëve të tij, sqaron se këto banesa ishin skicuar posaçërisht për t'i shërbyer prodhimit të mëndafshit. Kati përdhes shfrytëzohej zakonisht për strehimin e kafshëve, i dyti i dedikohej rritjes së krimbave të mëndafshit, kurse kati i tretë shërbente si zonë banimi për familjen. Sipas tij, ngritja e këtyre ndërtesave kërkonte angazhim kolosal, ndërsa lëndët e para natyrore garantonin një mikroklimë të qëndrueshme dhe qarkullim të rregullt ajri. Për të siguruar izolimin termik të dyshemeve, vendasit përdornin një amalgamë tradicionale balte dhe plehu bagëtish, metodë kjo që ndihmonte në mbajtjen e freskisë gjatë stinës së verës dhe ngrohtësisë në dimër. **Përpjekjet për të shpëtuar trashëgiminë** Hristov ka ndërmarrë nismën e restaurimit të një banese shekullore, duke e shndërruar atë në një bujtinë ekologjike, ku po aplikohen rreptësisht metodat tradicionale të ndërtimit. Ai bashkëpunon ngushtë me shoqatën e arkitektëve Meshtra për të mbajtur punëtori praktike, ku vizitorët e huaj dhe vendas mund të mësojnë procesin e përgatitjes së tullave prej balte, suvatimit dhe elementeve të tjera natyrore. Këto iniciativa kulturore synojnë mbrojtjen e pasurisë arkitekturore dhe nxitjen e turizmit për të gjithë ata që tregojnë kuriozitet për të kaluarën e fshatit. Pavarësisht këtyre përpjekjeve, sfida më dramatike mbetet mbijetesa e gjuhës shqipe, e cila rrezikon të shuhet pasi tashmë flitet vetëm nga një grusht të moshuarish. Mandrica mbetet dëshmia e gjallë e rrënjëve shekullore shqiptare në Bullgari, ndërsa gërmadhat e shtëpive të braktisura dhe fjalët e rralla të dialektit të dikurshëm evokojnë lavdinë e një komuniteti që dikur ka qenë tejet i lulëzuar.