Mirdita nën dritën e monografisë së re: Nga lashtësia tek identiteti gjeografik dhe historik deri në vitin 1921

Monografia e titulluar "Historia e Mirditës: Nga lashtësia deri në vitin 1921", mbajtur nga autorësia e Ndue Kazës dhe e botuar në Tiranë përgjatë muajit maj 2026, përfaqëson një angazhim madhor për të rivlerësuar të kaluarën e kësaj treve përmes një qasjeje të kombinuar gjeografike, arkeologjike, historike, kulturore dhe institucionale. Duke e shqyrtuar Mirditën jo thjesht si një njësi administrative apo krahinë të politikëbërjes shqiptare, por si një hapësirë unike të modeluar nga ndikimi i relievit, pasurive natyrore, demografisë, organizimit social, traditave kishtare, ligjeve kanunore dhe raporteve me entitetet politike fqinje, botimi synon të krijojë një rrëfim shkencor që shtrihet nga parahistoria e deri në vitin 1921. Ky studim vë në pah kryesisht tri shtylla kryesore: dimensionin gjeografik të trevës, shfrytëzimin e të dhënave arkeologjike për ndriçimin e të kaluarës, si dhe shqyrtimin e zanafillës dhe vazhdimësisë historike. Njëkohësisht, bëhet dallimi i qartë mes mundësive dhe kufizimeve metodologjike të këtij studimi, sidomos në trajtimin e tezave rreth pellazgëve dhe domosdoshmërisë për të ndarë faktet e dokumentuara nga hamendësimet historiografike që mbeten ende në fazën e diskutimit akademik. Në përfundim, kjo vepër vlerësohet si një gur i çmuar për albanologjinë rajonale dhe një pikënisje e shkëlqyer për kërkime të mëtejshme ndërdisiplinore. Historiani nuk mund ta kufizojë studimin e një krahine vetëm te renditja kohore e ngjarjeve politike. Për të kuptuar një rajon, duhet analizuar lidhja e ngushtë ndërmjet tokës, mjedisit, banorëve, ekonomisë, institucioneve, kulturës dhe qeverisjes. Pikërisht këtuqëndron rëndësia e veçantë e Mirditës, një hapësirë që ka ruajtur ndër shekuj modele origjinale të organizimit shoqëror dhe vetëqeverisjes vendase. Vepra e prof. Ndue Kazës i qaset pikërisht kësaj perspektive afatgjatë. Ajo nuk e nis rrëfimin me ndodhi politike, por e vendos fokusin te territori, natyra dhe kushtet e terrenit, duke e integruar zhvillimin njerëzor brenda mjedisit gjeografik ku ai ka jetuar. Një qasje e tillë metodologjike është mjaft e domosdoshme për Mirditën. Relievi i thyer malor, lugina e gjerë, qafat strategjike, rrjeti i pasur ujor dhe xeheroret nuk janë thjesht bukuri pamore, por faktorë kyç që kanë kushtëzuar vendbanimet, rrugët e komunikimit, ekonominë, sigurinë territoriale dhe lidhjet ndërkomunitare. Prandaj, kjo vepër lexohet natyrshëm edhe si një gjeografi historike e Mirditës, ku mjedisi fizik përbën çelësin kryesor për të kuptuar evolucionin shoqëror dhe politik të zonës. Një nga vlerat më të spikatura të librit është trajtimi i hapësirës që në hapat e parë të analizës. Sipas të dhënave të monografisë, Mirdita historike, kryesisht gjatë periudhës nga fillimi i shekullit XIX deri në prag të viteve 1920, shtrihej në një territor mes Matit në jug, Drinit në veri, Lurës në lindje dhe Gjadrit në perëndim, duke mbuluar një sipërfaqe prej rreth 1600 km². Ky territor historik duhet të mbahet i ndarë nga kufijtë e sotëm administrativë të Mirditës. Ky dallim është parimor dhe i domosdoshëm për kërkimin shkencor. Kufijtë administrativë aktualë nuk mund të zbatohen në mënyrë skematike mbi të kaluarën, pasi trevat historike kanë pasur gjithmonë kufij të lëvizshëm dhe të përcaktuar nga dinamika të ndryshme kohore.