Mekanizmat e rinj të BE-së: Anëtarët e ardhshëm do t'i nënshtrohen mbikëqyrjes së rreptë për sundimin e ligjit

Bashkimi Evropian po përgatit një qasje të re për valët e ardhshme të zgjerimit, duke parashikuar që shtetet aspirante të mbeten nën një regjim të shtuar mbikëqyrjeje për sundimin e ligjit deri në 15 vite pas anëtarësimit zyrtar në bllok. Kjo masë formon boshtin kryesor të strategjisë së re për zgjerimin, e cila u zyrtarizua më 6 tetor nga Komisioni Evropian. Qëllimi primar është shmangia e përsëritjes së rasteve si ai i Viktor Orbanit, apo siç është cilësuar më parë nga komisionarja për Zgjerim, Marta Kos, parandalimi i futjes së "kuajve të Trojës" që mund të bllokojnë vendimmarrjen nga brenda pas hyrjes në BE. Ish-kryeministri hungarez, Viktor Orban, i cili drejtoi vendin për 16 vjet, e shfrytëzoi në vazhdimësi të drejtën e vetos për të penguar apo vështirësuar hapat e përbashkët të politikës së jashtme evropiane, duke filluar nga sanksionet ndaj Rusisë e deri te paketat e ndihmës financiare për Ukrainën. Megjithatë, krizat e brendshme në Hungari lidhur me standardet demokratike nisën menjëherë pas ardhjes së tij në pushtet më 2010. Gjatë kësaj periudhe u miratua një kushtetutë e re, u vendos kontroll i plotë mbi Gjykatën Kushtetuese dhe u detyruan të dilnin në pension të parakohshëm qindra gjyqtarë. Po ashtu, u shtri ndikimi qeveritar mbi pjesën dërrmuese të mediave dhe u modifikua sistemi zgjedhor, hapa këto që aktivizuan procedurat ndëshkimore sipas nenit 7 të Traktatit të BE-së dhe bllokuan miliarda euro nga fondet e komunitetit evropian për Budapestin. Korniza e re rregullatore e propozuar nga Komisioni Evropian synon që shtetet anëtare që shfaqin prapakthyem në fushën e sundimit të ligjit të ndëshkohen në mënyrë më të shpejtë dhe efikase krahasuar me sfidat e kaluara në rastin hungarez. Pavarësisht kësaj, analistët shprehin skepticizëm rreth efikasitetit të praktikës së re në terren. “Parandalimi i regresit në sundimin e ligjit në shtetet anëtare është jashtëzakonisht i vështirë, siç e kemi parë jo vetëm në Hungari, por edhe në Poloni”, thekson Stephen Blockmans, zëvendësdrejtor i Qendrës Ndërkombëtare për Mbrojtje dhe Siguri. Në Poloni, administrata e mëparshme e udhëhequr nga Partia Ligj dhe Drejtësi mori nën kontroll Gjykatën Kushtetuese dhe institucionin përgjegjës për përzgjedhjen e gjyqtarëve, duke aplikuar gjithashtu masa disiplinore ndaj sistemit gjyqësor. Kjo situatë shtyu Komisioni Evropian që më 2017 të niste për herë të parë mekanizmin e nenit 7, ndërsa në vitin 2021 Gjykata e Drejtësisë e BE-së gjobiti Varshavën me një milion euro në ditë. Ngjashëm, në Sllovaki, kabineti qeveritar i drejtuar nga Robert Fico, që nga viti 2023 ka shfuqizuar Prokurorinë Speciale për Korrupsion, ka zbutur dispozitat ndëshkimore për krimet ekonomike dhe ka vendosur transmetuesin publik nën ndikim politik, duke ngritur alarmin në Bruksel dhe Parlamentin Evropian. Neni 7 i Traktatit të Bashkimit Evropian, i pagëzuar jozyrtarisht si “opsioni bërthamor”, ofron mundësinë e pezullimit të privilegjeve dhe të drejtave të një anëtari që shkel sistematikisht vlerat themelore të demokracisë, sundimit të ligjit dhe të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtën e votës në Këshillin e BE-së. Kjo procedurë ndahet në dy faza të veçanta vendimmarrjeje. Në hapin e parë, Këshilli i BE-së, përmes një shumice prej katër të pestave, konstaton rrezikun e qartë të shkeljes dhe formulon rekomandimet përkatëse. Mirëpo, për kalimin te sanksionet konkrete, Këshilli Evropian kërkon njëzëri – duke përjashtuar vetëm votën e shtetit të akuzuar – vendimin se ka ndodhur një shkelje e rëndë dhe e vazhdueshme. Kushti i unanimitetit e ka shndërruar në praktikë këtë mekanizëm në një instrument thuajse të pazbatueshëm. Edhe pse procedurat formale nisën ndaj Polonisë në vitin 2017 dhe ndaj Hungarisë në vitin 2018, ato nuk arritën kurrë në fazën përfundimtare sanksionuese, pasi dy qeveritë garantuan mbrojtje të ndërsjellë përmes përdorimit të vetos, duke lënë pa asnjë ndëshkim real situatat e krijuara.