Ndryshime rrënjësore në horizont: Çfarë parashikon projektligji për Gjykatën Speciale?

Kuvendi i Kosovës ka ndërmarrë një hap të rëndësishëm në fillim të javës, duke i dhënë dritën jeshile në lexim të parë një nisme legjislative që synon të transformojë rrënjësisht funksionimin e Dhomave të Specializuara me seli në Hagë. Votimi i së hënës shënoi një mbështetje unanime nga 91 ligjvënësit e pranishëm në sallë, të cilët i dhanë përkrahjen e plotë propozimit të dorëzuar nga Partia Demokratike e Kosovës (PDK). Seanca u karakterizua nga mungesa e votave kundër apo abstenimeve, ndërkohë që Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK) vendosi të mos marrë pjesë fare në këtë proces votimi. Edhe pse dokumenti nuk parasheh shfuqizimin e plotë të kësaj gjykate ndërkombëtare, ai ndërhyn në disa prej shtyllave kryesore të saj, duke prekur kompetencat lëndore, afatet kohore, masën e dënimeve, vendin e vuajtjes së tyre, si dhe fatin e lëndëve që do të mbeten jashtë kornizës së re. Kjo lëvizje e iniciuar nga PDK-ja erdhi vetëm pak ditë, saktësisht pesë sosh, pas shpalljes së aktgjykimit të 16 shtatorit ndaj figurave kyçe të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Jakup Krasniqit dhe Rexhep Selimit. Sipas shpjegimeve në projektligj, nevoja urgjente për këto ndryshime buron pikërisht nga ky vendim gjyqësor dhe nga konstatimet e trupit gjykues lidhur me konceptin e “ndërmarrjes së përbashkët kriminale”. Në atë vendim, Hashim Thaçi dhe Jakup Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet heqje lirie, Kadri Veseli u dënua me 18 vjet, kurse Rexhep Selimi u theksua me 13 vjet burgim për krime lufte, ndërsa të katërt u shpallën të pafajshëm për akuzat që lidheshin me krime kundër njerëzimit. Vlen të ceket se pretendimet për trafikim organesh nuk kanë qenë asnjëherë pjesë e aktakuzës zyrtare ndaj tyre dhe se ata nuk janë gjykuar kurrë për diçka të tillë, ndërkohë që vendimi aktual mbetet i pavlefshëm në formë të prerë dhe ekipi mbrojtës ka paralajmëruar ushtrimin e ankesës në shkallën e dytë. Por cilat janë konkretisht ndryshimet thelbësore që sjell ky projektligj? Modifikimi i parë dhe më i rëndësishëm lidhet ngushtë me natyrën e veprave penale që mund të jenë nën mandatin e Dhomave të Specializuara. Nisma kërkon që juridiksioni i kësaj gjykate të kufizohet ekskluzivisht te pretendimet e ngritura në raportin e vitit 2011 të Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës. Sipas këtij propozimi, Specialja do të kishte kompetencë vetëm për veprat që ndërlidhen drejtpërdrejt me dyshimet për nxjerrjen, heqjen dhe trafikimin e paligjshëm të organeve, indeve ose qelizave të njeriut. Brenda këtij juridiksioni do të përfshiheshin gjithashtu edhe vrasjet, aktet e torturës apo trajtimi mizor dhe çnjerëzor në qendra të caktuar ndalimi të përmendura në raport, por vetëm nëse ato kanë lidhje direkte me operacionet e pretenduara të tregtisë së organeve. Një përcaktim i tillë do të nënkuptonte automatikisht largimin nga kompetenca e Speciales të të gjitha krimeve të tjera të luftës, krimeve kundër njerëzimit apo dhunës politike që nuk kanë një lidhje kausale dhe të drejtpërdrejtë me skenarin e përmendur. Krahas kësaj, ndryshime rrënjësore pëson edhe aspekti kohor i funksionimit të kësaj gjykate. Aktualisht, ligji në fuqi u jep Dhomave të Specializuara autoritetin për të hetuar krime të pretenduara që nga muaji janar i vitit 1998 e deri në dhjetor të vitit 2000. Megjithatë, projektligji i ri propozon që kjo dritare kohore të ngushtohet ndjeshëm, duke nisur nga 1 korriku i vitit 1999 dhe duke përfunduar më 31 dhjetor 2000, çka i bie se e gjithë periudha para 1 korrikut 1999 do të dalë jashtë mandatit kohor të këtij institucioni. Ndryshime të dukshme propozohen edhe në rrafshin territorial dhe atë të dënimeve. Mandati gjeografik do të kufizohet vetëm në veprat e pretenduara që janë kryer brenda kufijve të territorit të Kosovës, duke përjashtuar kështu hetimin e pretendimeve për krime të kryera në territorin e veriut të Shqipërisë, të cilat janë trajtuar më parë. Sa i përket ndëshkueshmërisë, projektligji parasheh që dënimi maksimal i lejueshëm për t'u shqiptuar të jetë 15 vjet burgim. Ky kufizim arsyetohet në dokument përmes zbatimit të parimit juridik të ligjit më të favorshëm për të dënuarin, i njohur si *lex mitior*. Kujtojmë se në vendimin e 16 shtatorit, tre nga katër të akuzuarit morën dënime që e tejkalojnë ndjeshëm këtë tavan prej 15 vitesh të propozuar në nismën e re. Në fund, sa i përket lëndëve që mbeten jashtë kornizës së re ligjore, projektligji përcakton qartë se ato raste që nuk do të përfshihen më në juridiksionin e Dhomave të Specializuara do të kalojnë për trajtim pranë organeve të drejtësisë brenda Republikës së Kosovës.