Nga frika primitive te dogmat: Si ka evoluar historia e besimit, shkencës dhe pushtetit

Në zanafillë të ekzistencës njerëzore qëndronte frika. Si një krijesë e brishtë që dridhej përballë së panjohurës, njeriu kërkonte dëshpërimisht mbrojtje dhe shpjegim. Kur errësira mbulonte tokën dhe furtunat goditnin qiellin, ai pyeste se kush e vinte në lëvizje këtë botë dhe kush kishte ngritur kupën qiellore mbi kokën e tij. Rrufetë çanin atmosferën ndërsa toka dridhej nën këmbë, dhe përmbytjet përziheshin me baltë e ujë në fusha. Zjarri ngrihej lart si një diell i rënë nga qielli, duke i dhënë çdo dukurie të pashpjegueshme fytyrën e një hyjnie. Duke mos njohur ligjet e natyrës, njeriu çdo plagë dhe fatkeqësi e përkthente në vullnet të lartë hyjnor. Aty ku dija linte boshllëk, besimi ndizte flakët e altarit për të gjetur strehë. "Zot ka!" – thirri njeriu dikur, duke ngritur gurë, duke u vënë porta dhe mure. Zërat u përplasën në erë duke ndarë njerëzimin në të bardhë dhe të zinj, sikur vetë qielli të ishte copëzuar sipas ngjyrave tokësore. Abrahami ecte nën yje me një dritë në sy, ndërsa tri fe ndiqnin të njëjtën rrugë pas tij, ku lutjet ngriheshin si tym dhe heshtja e qiellit zbriste e rëndë si plumb. Mes njerëzimit dhe Krijuesit mbetur e hapur pyetja e lashtë: a buron besimi nga e vërteta, apo nga nevoja për të mposhtur frikën? Me kalimin e kohës, pushteti vendosi vulat dhe çelësat e dogmës, duke kërkuar verbërisht bindje dhe përulje. Bruno përfundoi si pishtar në shesh nën qiellin e zi, por mendimi i tij i mbijetoi hirit, ndërsa goja e Galileut u tentua të mbyllej, por Toka megjithatë vazhdoi rrotullimin e saj. Historia shënoi gjithashtu errësirën e skëterrës së shndërruar në bodrume me pranga për shpirtin e lirë, ku bindja quhej virtyt. Më vonë, në kohën e industrisë dhe kampeve, emri njerëzor u zvogëlua në shifra të ftohta, ndërsa vdekja veshi uniformë dhe imponoi rregulla. Ata që kërkuar rrënjët e jetës u quajtën darvinistë apo materialistë, të fyer nga ata që shfrytëzonin frytet e së njëjtës dituri që dikur e mallkonin. Filozofë si Spinoza e panë të pafundmen te një gjethe e vetme, duke dëshmuar se universi mund të përmbhet në grimcat më të vogla të natyrës. Megjithatë, tregtarët e përjetësisë vazhdojnë të shesin amshimin me këste, duke i dhënë parajsën me qira dhe duke i hequr tokën nga këmbët të varfërve. Ndërsa të pasurit lavdërojnë rehatinë e tyre, pyetja e madhe mbetet ende e hapur: kush është vërtet besimtar dhe kush mëkatar?