Arti dhe mërgimi: Si mishëron skulptori Mal Myrtaj kujtesën historike dhe ndjeshmërinë njerëzore

Vështrimi i skulpturave të Mal Myrtajt më rikthen natyrshëm pas në kujtimet e një periudhe të rëndësishme jetësore në Reinach, në kantonin Aargau të Zvicrës. Atje, krahas Malit dhe skulptorit Veli Morina, kemi kaluar vite të tëra si aktivistë dhe kontribues të diasporës shqiptare. Ajo që na mbante të bashkuar ishte pasioni për çështjet e komunitetit dhe një miqësi e sinqertë që ka mbijetuar edhe pas largimit nga ai vend. Sot, Mal Myrtaj jeton dhe zhvillon veprimtarinë e tij krijuese në Gjermani, ndërsa Veli Morina është vendosur në New York, por kontaktet tona nuk janë shkëputur kurrë. Për mua, kjo lidhje e vazhdueshme ka një kuptim të veçantë, pasi mban gjallë kujtimet e një kohe kur jeta në mërgim merrte kuptim përmes përpjekjeve tona të përbashkëta. Nëpërmjet fotografive të punimeve të Malit, kam mundësinë të rivlerësoj mikun e dikurshëm përmes gjuhës së tij artistike. Krijimet e tij dëshmojnë një interes të thellë për portretin, kujtesën kolektive dhe emocionin njerëzor. Veprat kushtuar Skënderbeut, Nënës Terezë, si dhe ajo me mbishkrimin gjerman “Steinträne” — “Lot guri” — ndërtojnë një urë lidhëse mes qëndresës, dhembshurisë dhe vuajtjes. Te busti i Heroit Kombëtar Gjergj Kastrioti Skënderbeu, vëmendja tërhiqet menjëherë nga shikimi i ngulitur, vetullat e theksuara dhe gdhendja e kujdesshme e mjekrës. Përkrenarja me simbolin e njohur e bën menjëherë të dallueshme këtë figurë emblematike, ndërsa trajtimi i detajuar i fytyrës i dhuron asaj një shprehje të fuqishme vendosmërie. Në këtë portret, historia merr një trajtë të gjallë që e detyron shikuesin të ndalet dhe të reflektojë. Një tjetër dinamikë artistike vjen në shprehje te portreti i Nënës Terezë. Qoftë nga pamja ballore apo nga ajo në profil, rrudhat, vështrimi dhe palët e veshjes mbajnë peshën shprehëse të kësaj kryevepre. Fytyra e saj rrezaton lodhje, por mbi të gjitha qetësi dhe dinjitet të lartë njerëzor, duke sugjeruar një ekzistencë të kushtuar tërësisht ndihmës ndaj të tjerëve, ku altruizmi është shkrirë me vetë identitetin e saj. Mbishkrimi dygjuhësh në piedestal e shndërron këtë figurë në një pikëtakim kulturash. Ndërkaq, vepra “Lot guri” ofron një dimension tjetër interpretativ. Forma e butë dhe e lëmuar e lotit përplaset me sipërfaqen e vrazhdë që e rrethon, duke i dhuruar skulpturës një forcë të jashtëzakonshme: një ndjenjë kalimtare si loti merr përjetësi brenda një materiali që simbolizon qëndrueshmërinë. Kjo formë evokon dhimbjen që ngulitet në memorie, duke gjetur një paralelizëm edhe me vetë përvojën e mërgimit, ku largësia, mungesa dhe kujtimet mbeten gjithmonë pjesë e njeriut. Përshtypjet nga këto vepra dëshmojnë një shtrirje të gjerë tematike, nga portretizimi historik te figura humanitare dhe format simbolike. Në secilën prej tyre, estetika ndërtohet përmes harmonisë mes formës, sipërfaqes dhe dritës. Duke e njohur Mal Myrtajn që nga koha e angazhimit tonë të përbashkët në Reinach, çdo vlerësim artistik për punën e tij shoqërohet pashmangshëm me ndjenjën e nostalgjisë personale. Është një kënaqësi e veçantë të shohësh se si rrugëtimi i tij krijues në Gjermani vazhdon fuqishëm dhe se miqësia jonë mbetet e pandryshuar. Nëpërmjet artit të tij, Mali arrin të materializojë atë që shpesh është e vështirë të thuhet me fjalë: respektin e thellë për të kaluarën, afërsinë shpirtërore me njeriun dhe peshën e kujtesës. Kjo është vlera e vërtetë e këtij portreti artistik — një takim i bukur mes artistit që krijon dhe mikut që vlerësohet ndër vite.