Dokumentet historike të 1944-ës: Si u sakrifikua Kosova për interesat e pushtetit komunist dhe figura e Xhafer Devës

Figura e Xhafer Devës vazhdon të mbetet në qendër të debateve historike, duke u cilësuar nga mbështetësit e tij si një simbol i pastër i nacionalizmit shqiptar. Sipas analistëve të kësaj rryme, propaganda serbo-sllave dhe ajo e komunizmit ideologjik kanë fabrikuar prej dekadash akuza dhe shpifje ndaj tij, me qëllim njollosjen e veprimtarisë së tij patriotike në mbrojtje të interesave kombëtare. Në diskursin historik, shpesh sillet në vëmendje kontrasti mes akuzave që komunistët i bënin Devës për të ashtuquajturën Masakër të 4 Shkurtit, dhe ngjarjeve të rënda si Masakra e Tivarit, ku humbën jetën mijëra shqiptarë nga brigadat partizane jugosllave dhe ato shqiptare. Kritikët e linjës komuniste theksojnë se Partia Komuniste Shqiptare luajti një rol në dorëzimin e Kosovës regjimit serbo-sllav, duke bashkëpunuar ngushtë në eliminimin e nacionalistëve kosovarë dhe duke lënë në harresë krimet e kryera gjatë dhe pas Luftës së Dytë Botërore. Përkrahësit e figurës së tij e vlerësojnë Xhafer Devën si një udhëheqës që u rreshtua kundër emisarëve jugosllavë dhe rrezikut të çetniko-komunizmit. Për ta dhe për një pjesë të gjerë të diasporës e të përndjekurve politikë, ai përfaqëson një personalitet që luftoi kundër ideologjisë totalitare, ideale këto që u kurorëzuan dekada më vonë përmes përpjekjeve të UÇK-së dhe mbështetjes perëndimore. Nga ana tjetër, diskutohet gjerësisht edhe dëmi që regjimi komunist i solli çështjeve të pazgjidhura kombëtare, përfshirë Çështjen Çame dhe padrejtësitë ndaj popullsisë së atjeshme, të cilat nuk morën zgjidhje as gjatë diktaturës dhe as në periudhën e tranzicionit. Sipas interpretuesve të historisë, narrativa zyrtare komuniste shërbeu për të justifikuar gjysmë shekulli shtypjeje, duke manipuluar faktet për të legjitimuar pushtetin e instaluar nga jashtë. Reagimet e fundit publike lidhur me restaurimin e shtëpisë së Xhafer Devës dëshmojnë se trashëgimia e tij vazhdon të jetë e ndjeshme. Debatet rreth tij ngjasojnë me përplasjet historike që vendet e tjera, si Ukraina, kanë pasur kundër regjimeve kriminale dhe tentativave për të shtypur identitetin nacional.