Kriza e punëtorëve të kualifikuar: Si po goditen bizneset dhe ekonomia në vend nga mungesa e shkathtësive

Përballja me deficitin e fuqisë punëtore dhe mungesën e ekspertizës profesionale po shkakton rritje të shpenzimeve operative për sipërmarrjet, ulje të rendimentit dhe frenim të hovit zhvillimor. Këto janë përfundimet kryesore të dy hulumtimeve të ndryshme të prezantuara nga Oda Ekonomike Amerikane në Kosovë, të titulluara “Shkathtësitë e Fuqisë Punëtore dhe Nevojat e Bizneseve në Kosovë” dhe “Ndikimi Ekonomik nga Mungesa e Fuqisë Punëtore dhe Shkathtësive në Kosovë”. Këto raporte u hartuan në kuadër të Iniciativës për Zhvillimin e Fuqisë Punëtore, me mbështetjen e Qendrës për Ndërmarrje Private Ndërkombëtare (CIPE), e cila bën pjesë në Odën Ekonomike të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Dokumentet analitike përfshijnë kompani të përmasave të ndryshme që operojnë në fusha të ndryshme, përfshirë industrinë prodhuese, shërbimet financiare, teknologjinë e informacionit dhe komunikimit (TIK), tregtinë, shërbimet profesionale, sektorin e hotelerisë dhe turizmit, shëndetësinë dhe ekonomi të tjera kyçe. Statistikat tregojnë se 63.7% e ndërmarrjeve e kanë të ndërlikuar ose shumë të vështirë gjetjen e stafit të përshtatshëm. Profilet teknike rezultojnë të jenë më të reticencuarat në treg, ndërsa boshllëqe të ndjeshme vërehen edhe në fushën e shitjeve, administrimit, lidershipit, inxhinierisë dhe aftësive digjitale. Efektet negative shfaqen menjëherë në punën e përditshme: gjysma e kompanive (50%) konstatojnë rënie të produktivitetit, një e treta (33.3%) përballen me fatura më të larta për pagat, kurse 21.6% detyrohen të shtyjnë investimet e planifikuara. Në rrafshin sektorial, prodhimi pozicionohet ndër fushat më të goditura, ku 87.5% e entiteteve prodhuese shfaqin pengesa në sigurimin e punëtorëve profesionistë, sidomos për vende pune që kërkojnë njohuri inxhinierike, teknike dhe industriale. Për më tepër, 62.5% e tyre pësojnë rënie të rendimentit si pasojë e këtij fenomeni. Një trysni e ngjashme mbizotëron edhe në sektorin e tregtisë me pakicë, ku 80% e subjekteve raportojnë sfida në procesin e rekrutimit. Në shenjë reagimi ndaj kësaj situate, sektori privat po ndërmerr hapa financiarë për të ngritur kapacitetet e punonjësve të vet. Rreth 92.1% e bizneseve ofrojnë programe trajnimi në mënyrë të vazhdueshme ose periodike, ndërsa 84.4% e tyre ndajnë deri në 20,000 euro në vit për këtë qëllim. Te korporatat e mëdha me 250 ose më shumë të punësuar, 71.5% investojnë shifra mbi 20,000 euro vjetisht. Megjithatë, punëdhënësit e vlerësojnë shkallën e përputhshmërisë mes përgatitjes së të rinjve të diplomuar dhe kërkesave reale të tregut me mesataren prej vetëm 48.2 pikësh nga 100 të mundshme, duke dëshmuar hendekun mes sistemit arsimor dhe ekonomisë. Pesha financiare e kësaj krize dëshmohet më tej nga hulumtimi i dytë për ndikimin ekonomik, i cili zbulon se 82% e ndërmarrjeve vuajnë nga mungesa e stafit ose mangësitë në aftësi. Këto disavantazhe krijojnë kosto shtesë për shkak të procedurave të rekrutimit, angazhimit të stafit me orar të zgjatur, përdorimit të punëtorëve të përkohshëm e kontraktorëve, si dhe shpenzimeve për aftësim. Në tregtinë me pakicë, disa kompani shënojnë mbi 20,000 euro shpenzime vjetore vetëm për kompensimin e orëve shtesë. Në të njëjtën kohë, 73% e sipërmarrjeve llogarisin se qasja e lehtësuar në profesionistë të aftë mund t'ua ngrinte të hyrat ose prodhimin për të paktën 6% gjatë vitit pasardhës, kurse mbi një e treta e tyre shohin mundësi rritjeje që kalojnë shifrën 10%. Nisur nga këto gjetje, konstatohet se mungesa e krahut të punës dhe e shkathtësive paraqet një pengesë komplekse që sjell kosto konkrete, humbje të produktivitetit dhe potencial të pashfrytëzuar ekonomik. Përpjekjet individuale të bizneseve përmes investimeve në staf nuk mjaftojnë për të mbyllur hendekun mes ofertës së tregut të punës dhe kërkesave të ekonomisë. Për këtë arsye, Oda Ekonomike Amerikane sugjeron fuqizimin e arsimit dhe aftësimit profesional në përputhje me nevojat e tregut, si dhe zgjerimin e skemave të praktikës dhe të mësimit të drejtpërdrejtë në vendin e punës.