Asociacioni: Dilema e integrimit evropian dhe sfida e një marrëveshjeje të stërzgjatur

Kur në vitin 2013, Kosova dhe Serbia nënshkruan akordin për themelimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe, Bashkimi Evropian e përcolli këtë zhvillim si një mekanizëm kyç për afrimin e të dyja palëve drejt strukturave evropiane. Sot, më shumë se një dekadë më vonë, ky detyrim mbetet i pazbatuar, duke e lënë rrugën e integrimit të Kosovës në një gjendje pritjeje, ndërsa Brukseli vazhdon të insistojë në përmbushjen e obligimeve të marra. Në sfondin e ndryshimeve politike në Serbi, po diskutohet sërish për qasjen ndaj këtij mekanizmi. Dilema qëndrore për Prishtinën mbetet nëse është e mundur të ndërmerren hapa të pavarur për të përshpejtuar proceset ndërkombëtare, pa pritur domosdoshmërisht lëvizjet e Beogradit. Në një prononcim për Radion Evropa e Lirë, një zëdhënës i BE-së nënvizoi se rruga drejt integrimit kërkon zbatimin e plotë të marrëveshjeve të dialogut pa vonesa dhe pa kushtëzime, duke përfshirë këtu sigurimin e një niveli të duhur të vetëmenaxhimit për serbët në Kosovë, në përputhje me Marrëveshjen Bazike të vitit 2023. Kjo kërkesë e Brukselit e ka zanafillën te Marrëveshja e Brukselit e prillit 2013, e ndërmjetësuar nga ish-shefja e diplomacisë evropiane, Catherine Ashton. Mekanizmi në fjalë u konceptua si një platformë bashkëpunimi për komunat me shumicë serbe në fusha si zhvillimi ekonomik, arsimi, shëndetësia dhe planifikimi urban. Në Prishtinë, ky proces u përball me kundërshtime të ashpra nga Lëvizja Vetëvendosje. Kryeministri aktual, Albin Kurti, sa ishte në opozitë, kishte paralajmëruar rreziqet e një mekanizmi të tillë për funksionimin e shtetit, duke shkuar deri aty sa të prezantonte harta që ilustronin frikën e ndarjes së vendit. Edhe pas marrjes së pushtetit, qëndrimi i Kurtit ka mbetur i palëkundur, duke kundërshtuar krijimin e një institucioni njëetnik me kompetenca ekzekutive. Pas zhvillimeve të fundit politike në Serbi, ministri Nenad Rashiq sugjeroi një gatishmëri më të madhe të Qeverisë së Kosovës për këtë çështje, por ekzekutivi në Prishtinë i ka hedhur poshtë këto pretendime. Qeveria e Kosovës vazhdon të kërkojë nënshkrimin e Marrëveshjes Bazike, ekstradimin e Millan Radoiçiqit – i dyshuar për sulmin në Banjskë – dhe tërheqjen e rezervave zyrtare të shprehura nga ish-kryeministrja serbe, Ana Bërnabiq. Kjo çështje është bërë edhe më komplekse pas vendimit të Gjykatës Kushtetuese të Kosovës në vitin 2015, e cila, ndonëse nuk e ndaloi krijimin e Asociacionit, vuri në dukje shkelje të standardeve kushtetuese në parimet e propozuara. Kështu, procesi mbetet i mbërthyer mes nevojës për integrim evropian dhe kërkesave strikte për mbrojtjen e sovranitetit shtetëror.