Prodhuesit çekë të armëve synojnë hapësirën pas bumit të luftës

Në mesin e tetorit, prodhuesi i armëve "Czechoslovak Group" (CSG) njoftoi se kishte blerë një pjesë të aksioneve në kompaninë kanadeze të teknologjisë hapësinore, "MDA Space". Kjo strategji e përqendruar te hapësira është pjesë e përpjekjeve të kompanisë për të vazhduar të shfrytëzojë valën që ka transformuar fatin e saj vitet e fundit. Kur u listua në Bursën e Amsterdamit në fillim të këtij viti, CSG u bë kompania me vlerën më të lartë në Evropën Qendrore dhe Lindore, me një kapitalizim tregu prej 14,6 miliardë eurosh – duke e ngjitur pronarin e saj, Michal Strnad, në krye të renditjes së njerëzve më të pasur në rajon. Nga një sipërmarrje e re në vitet '90, në lojtar kryesor evropian CSG e nisi rrugëtimin në vitet 1990 si një sipërmarrje e re që shiste teprica ushtarake pas rënies së Traktatit të Varshavës – aleancës ushtarake midis Bashkimit Sovjetik dhe vendeve socialiste të Bllokut Lindor, e cila u themelua në vitin 1955 dhe u shpërbë në vitin 1991. Me listimin e saj në Bursën e Amsterdamit në fillim të këtij viti, CSG u bë kompania me vlerën më të lartë në Evropën Qendrore dhe Lindore. Që atëherë, ajo është rritur duke u bërë prodhuesi i dytë më i madh i municioneve në Evropë – pas kompanisë gjermane "Rheinmetall" – dhe aktualisht zotëron objekte prodhimi në të gjithë Evropën, si dhe në SHBA. Ndikimi i luftës në Ukrainë Motori kryesor i zgjerimit të shpejtë të kompanisë ka qenë lufta e Rusisë  në Ukrainë, e cila ka nxitur një rritje të ndjeshme në të gjithë industrinë çeke të mbrojtjes. Në vitin 2021, eksportet e sektorit arritën në 600 milionë euro. Deri në vitin 2025, këto eksporte arritën në 4,7 miliardë euro, të nxitura nga porositë e bëra nga Kievi dhe aleatët e tij evropianë. Deri në fund të atij viti, shtetet evropiane kishin blerë nga kompanitë çeke të mbrojtjes pajisje ushtarake për Ukrainën, në vlerë prej rreth 11 miliardë eurosh. Porosi në vlerë prej rreth 4 miliardë eurosh u bënë në kuadër të "Iniciativës Çeke për Municione" – një program që koordinon dërgimin e predhave të artilerisë në Ukrainë. Edhe pse dronët luajnë një rol të rëndësishëm në luftën në Ukrainë, të dyja palët vazhdojnë të sulmojnë njëra-tjetrën me artileri. Të përballura me një vërshim porosish, të shkaktuar nga pushtimi rus në shkallë të gjerë të Ukrainës në vitin 2022, kompania CSG dhe homologet e saj çeke – si STV, Colt CZ dhe PBS – u mobilizuan për të rritur prodhimin, duke furnizuar automjete dhe mjete fluturuese ushtarake, armë zjarri, granata, predha artilerie dhe municione të ndryshme. "Lufta në Ukrainë, veçanërisht në fazat e saj të hershme, u përshtatej jashtëzakonisht mirë kompanive çeke," tha për DW Krzysztof Dębiec nga Qendra për Studime Lindore (OSW). Sipas Dębiec-i, kjo lidhet kryesisht me rolin e madh që ish-Çekosllovakia ka luajtur dikur në furnizimin e vendeve të Traktatit të Varshavës. "Specializimi në prodhimin e municioneve – përfshirë kalibrat e standardit sovjetik – riparimi i pajisjeve të epokës sovjetike, si dhe prodhimi i sistemeve relativisht të thjeshta që mund të viheshin shpejt në përdorim dhe ishin në përputhje me arsenalin ekzistues të ushtrisë ukrainase,"ishin të gjithë faktorë kyç, shpjegoi ai. Njëkohësisht, shtetet evropiane – të ndërgjegjshme për kërcënimin nga Lindja dhe paqëndrueshmërinë e përgjithshme gjeopolitike – po rrisin buxhetet e tyre të mbrojtjes. "Ndryshimi në qasjen e SHBA-së ndaj NATO-s po i detyron vendet evropiane të rrisin ndjeshëm shpenzimet e tyre për mbrojtjen; ky është një tjetër faktor" që nxit rritjen e industrisë çeke të mbrojtjes, tha për DW Jan Jireš, ish-zëvendësministër i Mbrojtjes dhe aktualisht bashkëpunëtor i lartë në Institutin Ndërkombëtar për Studime Strategjike. Megjithatë, që nga oferta e saj fillestare publike, çmimi i aksioneve të CSG-së ka qenë i paqëndrueshëm, gjë që pasqyron terrenin e pasigurt mbi të cilin mbështetet aktualisht industria çeke e mbrojtjes, e cila po njeh një zhvillim të hovshëm. Koalicioni populist në pushtet, i udhëhequr nga kryeministri Andrej Babiš (në foto), është i përçarë lidhur me çështjen e mbështetjes për Ukrainën. Qeveria në Pragë ka ndërmarrë veprime për të mbështetur rritjen e sektorit, duke transferuar portofolin e industrisë së mbrojtjes nga Ministria e Mbrojtjes te Ministria e Industrisë dhe Tregtisë, me synimin për ta harmonizuar rolin e tij në zgjerim – veçanërisht në fushën e eksporteve – me politikën kombëtare ekonomike dhe tregtare. Njëkohësisht, koalicioni populist që ka qenë në pushtet gjatë vitit të fundit përbëhet nga parti që ose kanë premtuar uljen e mbështetjes për Ukrainën, ose – siç është rasti i partisë së ekstremit të djathtë "Liria dhe Demokracia Direkte" (SPD) – deklarohen hapur si pro-ruse. Si pasojë, koalicioni ka pezulluar kontributet e tij në nismën për municione të udhëhequr nga Çekia dhe po zvarrit rritjen e shpenzimeve të mbrojtjes për të përmbushur objektivat e NATO-s. Kjo e kufizon edhe më tej tregun e brendshëm, i cili është tashmë modest, duke e bërë industrinë të varur nga eksportet për rreth 90% të të ardhurave të saj – pjesa dërrmuese e të cilave mbetet e lidhur me Ukrainën – dhe duke e lënë atë pa një bazë të qëndrueshme për zgjerim. "Industria çeke është rritur përtej mundësive financiare të vendit," tha Jires. "Ndryshe nga firmat gjermane, franceze apo britanike, prodhuesit çekë nuk mund të mbështeten te kërkesa e brendshme për t'u afirmuar në skenën globale." Shpenzimet globale për mbrojtjen ka gjasa të vazhdojnë të rriten; megjithatë, përfundimi i luftës së Rusisë në Ukrainë, një ndryshim në politikën e jashtme të SHBA-së, ose një mjedis gjeopolitik më i qetë, do t'u jepnin një goditje të rëndë prodhuesve çekë të armëve. Për këtë arsye, ata duhet të marrin në konsideratë se si mund të duket e ardhmja e luftës – dhe financimi i saj. Shtetet e Bashkuara kanë deklaruar në mënyrë të përsëritur se presin që aleatët e tyre evropianë në NATO t'i rrisin shpenzimet për mbrojtjen. Konflikti në Ukrainë ofron disa tregues, pasi është përqendruar gjithnjë e më shumë te "togat" e dronëve (drone swarms) dhe te një garë teknologjike midis Kievit dhe Moskës për të përmirësuar performancën e këtyre mjeteve ajrore pa pilot. Tani duhet të shtrohen pyetje thelbësore lidhur me "madhësinë dhe rolin e ushtrisë, pajisjet e saj, çfarë duhet blerë dhe kur mund të dorëzohen armatimet e reja," tha për DW Andor Sandor, analist i çështjeve të mbrojtjes dhe ish-kreu i shërbimit të inteligjencës ushtarake çeke. Për një kompani si CSG, ku rreth 60% e të ardhurave aktuale vijnë nga plumbat dhe predhat e artilerisë, këto pyetje janë thelbësore. "Kompanitë çeke – shumë prej të cilave ende përqendrohen në prodhim ushtarak relativisht të thjeshtë – duhet të investojnë më shumë në prodhim inovativ," thotë Debiec, duke vënë në dukje se shumica e këtyre firmave janë plotësisht të vetëdijshme për këtë sfidë. "Ato i kanë riinvestuar fitimet e tyre të papritura dhe tashmë janë më të avancuara teknologjikisht dhe më të diversifikuara në prodhimin e tyre sesa ishin në vitin 2022." Blerja e MDA Space nga CSG është pjesë e këtyre përpjekjeve. Shumica e kompanive çeke të mbrojtjes janë tashmë më të avancuara teknologjikisht dhe më të diversifikuara sesa ishin kur Rusia nisi pushtimin e saj në shkallë të gjerë të Ukrainës në vitin 2022. Kompania, e cila zotëronte tashmë aksione në firma britanike dhe gjermane të specializuara në teknologjinë hapësinore, theksoi lidhjen e ngushtë midis industrisë hapësinore dhe asaj të mbrojtjes gjatë njoftimit të marrëveshjes. Duke vënë në dukje se shpenzimet publike globale për mbrojtjen hapësinore arritën në 65,83 miliardë euro vitin e kaluar, CSG vlerëson se ekonomia e përgjithshme hapësinore do të trefishohet në madhësi, duke arritur në 1,6 trilionë euro gjatë dekadës së ardhshme. Zhvillimi i kapaciteteve në sektorin hapësinor është një "zgjerim i natyrshëm" i aktiviteteve të saj, deklaroi kompania, duke theksuar planet e saj të zgjerimit në këtë segment – veçanërisht krijimin e një "ekipi të dedikuar për hapësirën". Për të realizuar me sukses misione të tilla, kompanitë çeke të mbrojtjes duhet të sigurojnë qasje në fondet e destinuara për mbrojtjen dhe hapësirën brenda buxhetit të ardhshëm të BE-së – një fond që mund të arrijë deri në 130 miliardë euro, tha Jires. "Po të mos arrijnë ta bëjnë këtë dhe të gjitha ato fonde merren nga firmat gjermane, franceze dhe italiane," paralajmëroi ai, "prodhuesit çekë rrezikojnë të humbasin një mundësi reale për rritje.