Lushnjë: “Një plak ulej çdo të diel në arën tonë – më tha: ‘Pyete gjyshin tënd ku e çoi familjen time’”

Prej disa muajsh, një plak 84-vjeçar vinte çdo të diel dhe ulej nën manin në skaj të arës së familjes së Mirelës, afër Lushnjës. Babai i saj kishte thirrur dy herë policinë. Kur Mirela erdhi nga Athina për ta larguar njëherë e mirë, plaku i tha vetëm një fjali. Ajo vendosi të vërtetonte se ishte gënjeshtër. Quhem Mirela, jam 50 vjeçe dhe prej vitit 1997 jetoj në Athinë. Erdhëm me burrin tim, Altinin, në vitin e trazirave, me një çantë dhe me shumë frikë. Sot kemi një banesë të vogël në Kipseli. Ai punon në ndërtim, unë në një pastiçeri. Vajza jonë, Klea, studion në universitet. Babai im, Kujtimi, jeton ende në fshatin tonë afër Lushnjës, në shtëpinë ku jam rritur. Kemi dy hektarë tokë, që shteti ia ndau familjes sonë kur u shpërbë kooperativa, në vitin 1991. Babai mbjell shalqinj, domate dhe pak grurë. Në atë tokë ka kaluar gjithë jetën: më parë si kooperativist, pastaj si pronar. Në skaj të arës ka një man të vjetër, më të vjetër se kooperativa. Kur isha fëmijë, babai pushonte nën hijen e tij në drekë. Në shtëpi, mbi televizor, rri ende fotografia e gjyshit tim, Hamitit, me medaljet e luftës në gjoks. Ka qenë partizan. Pas luftës ka qenë sekretar i partisë në fshat. Ka vdekur në vitin 1995. Kur isha e vogël, të gjithë në fshat më thoshin: "Gjyshi yt ishte i rreptë, por i drejtë." Në shtator, babai më telefonoi. "Ka një plak që vjen çdo të diel dhe ulet nën man", më tha. "Nuk flet, nuk prek gjë. Rri dy orë dhe ikën." "E pyeta. Më tha se kjo tokë ka qenë e familjes së tij." Në fshat thoshin se plaku ishte nga një familje ish-pronarësh, që kishin pasur tokë në Myzeqe para luftës. Babai u bind se donte t'ia merrte tokën. Nuk flinte natën. I ishte rritur tensioni. Dy herë kishte thirrur policinë. Policët kishin ardhur, kishin folur me plakun dhe i kishin thënë babait se njeriu nuk po bënte asgjë të paligjshme. "Do të na e marrin tokën, Mirelë", më tha. "Pas tridhjetë e pesë vjetësh." Në tetor mora një javë pushim dhe erdha. Të dielën shkova vetë te mani. Plaku ishte ulur në një stol të vogël palosës që e kishte sjellë me vete. Ishte i dobët, me kostum të vjetër, të pastër, me kapelë dhe me bastun. Shikonte arën, jo mua. "Zotëri", i thashë, "kjo është tokë private. Babai im është sëmurur nga shqetësimi për ju." "E di që është tokë private", tha. "Ka qenë edhe kur ishte e jona." U kthye nga unë për herë të parë. "Jam 84 vjeç, zonjë. Më duhen dy metra tokë, jo dy hektarë. Këtu, ku jeni ju tani, ishte shtëpia jonë. Këtu e pashë për herë të fundit tim atë." "Atëherë pse nuk na lini rehat?" Ai u ngrit ngadalë, mbështetur te bastuni, dhe e palosi stolin. "Pyete gjyshin tënd ku e çoi familjen time." "Gjyshi im ka vdekur", i thashë. "Ka qenë partizan. Njeri i ndershëm." "E di", tha. "Ka qenë partizan." Atë mbrëmje babai u nxeh kur ia tregova. "Ç'thotë ai për babanë tim? Gjyshi yt ka luftuar për këtë vend!" Nxori nga dollapi kutinë e medaljeve dhe e vuri mbi tavolinë, sikur ato të ishin prova. Vendosa t'i jepja fund kësaj historie. Doja ta vërtetoja se plaku gënjente, ose se e kishte ngatërruar me dikë tjetër. Në fshat mësova se quhej Fiqiri dhe se jetonte me vajzën e tij në Lushnjë. Të martën shkova në banesën e tyre pa e lajmëruar. Vajza e tij, një grua rreth moshës sime, nuk u habit kur më pa. Më çoi në dhomën e ndenjjes. Fiqiri ishte ulur pranë dritares. "Kam ardhur të më tregoni çfarë keni me gjyshin tim", i thashë. "Me prova." Ai i bëri shenjë së bijës. Ajo solli një dosje kartoni. "Para disa vjetësh e kërkova dosjen e familjes sime te Autoriteti për Dosjet e ish-Sigurimit", tha Fiqiri. "Ma dhanë. Lexoje vetë." Brenda kishte fotokopje: raporte, procesverbale, vendime. Dhe një letër të shkruar me dorë, të datës nëntor 1950. Ishte e drejtuar komitetit të partisë në rreth. Shkruante se familja e ish-pronarit Sabri, babait të Fiqirit, "vazhdon të mbajë qëndrim armiqësor ndaj pushtetit popullor", se "fsheh drithë" dhe se "ka lidhje me të arratisurit". Në fund kërkonte "masa të menjëhershme". Poshtë ishte nënshkrimi: sekretari i organizatës bazë të fshatit. Hamit. Dy muaj më vonë, sipas dokumenteve të tjera në dosje, babai i Fiqirit ishte arrestuar dhe dënuar me dhjetë vjet burg. Vdiq në burgun e Burrelit në vitin 1953. Nëna dhe tre fëmijët u internuan në kampin e Tepelenës. "Atje vdiq motra ime, Drita", tha Fiqiri. "Në dimrin e vitit 1951, nga uria dhe të ftohtit. Ishte katër vjeçe. Nuk e dimë ku e varrosën. Unë isha nëntë." Nuk thashë asgjë. Dola pa i përshëndetur. Gjatë rrugës për në fshat i thoshja vetes se ndoshta ishte një Hamit tjetër. Se letrën mund ta kishte shkruar dikush tjetër dhe ai vetëm e kishte nënshkruar. Se ishte koha e atillë. Në shtëpi hapa kutinë ku gjyshja kishte ruajtur letrat që gjyshi i kishte dërguar nga lufta. I kisha lexuar si vajzë e re. Ishin letra dashurie, të shkruara me laps, me një shkrim të pjerrët, me një "H" të madhe që përfundonte me një lak. E vura fotokopjen pranë tyre. E njëjta "H". I njëjti lak. I njëjti nënshkrim. Babai hyri në dhomë dhe më pa me letrat në duar. Nuk i shpjegova asgjë. Ia dhashë fotokopjen. E lexoi dy herë. Pastaj u ul në skaj të shtratit. "Nuk ma ka thënë kurrë", tha. "Asnjëherë." Atë natë babai nuk doli nga dhoma. Unë nuk fjeta. Mendova të heshtja. Askush nuk do ta dinte. Toka ishte jona me letra, sipas ligjit. Babai ishte 77 vjeç dhe e kishte punuar gjithë jetën. Gjyshi kishte vdekur prej tridhjetë vjetësh. Çfarë do të ndryshonte? Pas mesnate më shkroi Klea nga Athina. I kisha treguar diçka në telefon. "Nuk e di", i shkrova. "Nuk jam unë ajo që e shkroi atë letër." "E di", m'u përgjigj. "Por tani je ti ajo që e ka në dorë." Të dielën tjetër, babai u zgjua para meje. E gjeta në oborr, duke ngarkuar në karrocën e dorës dy karrige, një termos me kafe dhe tri filxhanë. Fiqiri ishte aty, në stolin e tij. Kur na pa me karriget, u habit. Babai i vendosi karriget pranë tij dhe derdhi kafenë. Duart i dridheshin. "E di që nuk e dije", tha Fiqiri. "Ti ishe foshnjë atëherë. Nuk ke faj." "Atëherë çfarë do nga ne?" Fiqiri e mori filxhanin me të dyja duart. "Që dikush nga familja juaj ta thotë me zë: ndodhi. Vetëm kaq. Shtatëdhjetë e pesë vjet kam pritur që dikush ta thotë." Babai heshti gjatë. Pastaj e tha. "Ndodhi. Babai im e bëri. Më vjen turp." Babai i ofroi tokën. Të gjithë, ose një pjesë, sa të donte. Fiqiri tundi kokën. "Toka nuk ma kthen motrën. Mbajeni dhe punojeni. Unë kam vetëm dy kërkesa. Mos e prisni manin." "Drita nuk ka varr. Dua një gur këtu, nën man. Me emrin e saj." Gurin e vendosëm në fillim të nëntorit. Babai e porositi te një gurgdhendës në Lushnjë dhe e pagoi vetë. Nuk e lejoi Fiqirin të paguante. Mbi të shkruan vetëm: "Drita, 1947–1951. Këtu ishte shtëpia e saj." Erdhën vajza e Fiqirit, nipërit e tij dhe disa fqinjë. Askush nuk mbajti fjalim. Fiqiri vuri dorën mbi gur dhe qëndroi ashtu për një kohë të gjatë. Babai më thotë në telefon se tani të dielave nuk shkon më vetëm Fiqiri te mani. Shkon edhe ai, me dy karrige dhe termosin. Rrinë aty dy orë. Ndonjëherë flasin për motin dhe për çmimin e shalqinjve. Ndonjëherë nuk flasin fare. Fotografinë e gjyshit me medalje babai nuk e hoqi nga muri. Por pranë saj vendosi fotokopjen e letrës, në një kornizë të thjeshtë. "Ishin të dyja të tij", më tha. "Nuk dua që nipërit e mi të shohin vetëm njërën." Gjyshi im la pas dy gjëra të shkruara me dorën e tij: letrat e dashurisë nga lufta dhe një letër që shkatërroi një familje. Për shtatëdhjetë e pesë vjet, ne kishim ruajtur vetëm të parat.