Zgjedhjet në Luginë: Sfida e parë për Serbinë e pas-Vuçiqit dhe domosdoshmëria e konsensusit shqiptar

Asnjë nga katër subjektet politike shqiptare që garuan në zgjedhjet e 8 nëntorit për Këshillin Kombëtar Shqiptar në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë nuk ka arritur të sigurojë shumicën absolute. Sipas të dhënave paraprake, lista e parë, e përbërë nga Partia për Veprim Demokratik dhe Aleanca për Luginën nën drejtimin e Enkel Rexhepit, ka fituar 10 nga 29 ulëse, ndërkohë që për krijimin e shumicës nevojiten 15 mandate. Kjo do të thotë se institucioni që merret me çështjet e arsimit, kulturës, informimit dhe përdorimit zyrtar të gjuhës shqipe mund të jetë jetësor vetëm përmes një marrëveshjeje politike. Ky Këshill i ri do ta nisë veprimtarinë e tij përballë një realiteti të ri në Serbi, e cila, pas largimit të Aleksandar Vuçiqit nga pushteti, duhet të dëshmojë nëse ka ndryshuar qasjen e saj ndaj komunitetit shqiptar. Duke iu referuar shifrave të bëra publike nga deputeti Shaip Kamberi, pas listës së Rexhepit radhitet Lëvizja për Progres Demokratik e Shqiprim Musliut me 8 mandate, e ndjekur nga Alternativa për Ndryshime e Levent Qazimit me 6 ulëse, si dhe Partia Demokratike e Sali Salihut me 5 mandate. Rezultatet paraprake të Komisionit Zgjedhor Republikan të Serbisë, të grumbulluara nga 140 prej gjithsej 153 vendvotimeve, tregojnë një pjesëmarrje të ulët, ku votuan më pak se dy të pestat e trupës zgjedhore të regjistruar. Pjesëmarrja e katër listave në garë nuk përbën domosdoshmërisht tregues përçarjeje, pasi pluralizmi politik është pjesë e natyrshme e demokracisë. Megjithatë, testi i vërtetë i unitetit do të shihet në tryezën e negociatave. Si Kamberi, ashtu edhe kryetarja e komunës së Preshevës, Ardita Sinani, kanë deklaruar se bisedimet me faktorët e tjerë politikë do të fillojnë menjëherë, me synimin që Këshilli të jetë gjithëpërfshirës për të gjithë banorët e Luginës. Edhe pse ky është hapi i duhur, përvoja e kaluar dëshmon se premtime të tilla shpesh janë zbehur në debate sterile për ndarje postesh. Për këtë arsye, pritshmëritë nga katër listat duhet të jenë tejet konkrete, duke kërkuar një pakt të shkruar dhe transparent mbi programin e punës dhe jo thjesht për ndarjen e funksioneve. Çështjet kyçe duhet të përfshijnë afatet dhe përmbajtjen e teksteve shkollore në gjuhën shqipe, mekanizmat për garantimin e përdorimit zyrtar të gjuhës në institucionet vendore, si dhe mbështetjen për qytetarët që janë lënë pa adresë zyrtare banimi. Një komunitet kaq i kompaktësuar nuk mund të lejojë luksin e humbjes së muajve të tërë në pazare politike. Megjithatë, sfida më e madhe e Luginës nuk merr zgjidhje brenda dyerve të Këshillit, por kërkon vullnet politik nga Beogradi, ku çështja kryesore mbetet pasivizimi i adresave. Në raportin e pestë për Serbinë, të publikuar në maj të vitit 2025, Komiteti Këshillimor i Këshillit të Evropës për pakicat kombëtare ka hedhur dritë mbi këtë praktikë diskriminuese. Procesi parashikon verifikimin e vendbanimit nga ana e policisë, ndërsa vendimi përfundimtar merret nga Ministria e Punëve të Brendshme. Personat të cilëve u hiqet adresa e përhershme fshihen nga regjistrat, duke humbur të drejtën për dokumente personale, si pasaporta apo letërnjoftimi, dhe njëkohësisht të drejtën e votës në çdo nivel. Përfaqësuesit politikë shqiptarë vlerësojnë se kjo masë aplikohet në mënyrë selektive dhe disproporcionale ndaj tyre, ndërsa autoritetet qendrore në Serbi insistojnë se rregullat vlejnë njëlloj për të gjithë. Komiteti i Këshillit të Evropës ka shprehur hapur shqetësimin lidhur me procedurat e verifikimit dhe afatet tejet të shkurtra për ankimim, që janë vetëm tetë ditë, ose 15 ditë kur njoftimi mbetet në adresë. Rekomandimi i këtij institucioni evropian ka qenë vendosja e një dialogu të hapur me përfaqësuesit shqiptarë dhe sigurimi i mjeteve efektive juridike. Kjo situatë shtron një pyetje thelbësore për pushtetin e ri në Beograd: a do të ndërmarrë Ministria e Punëve de Brendshme rishikimin e vendimeve për pasivizimin e adresave në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë, duke u kthyer dokumentet atyre që i kanë humbur padrejtësisht? Një hap i tillë nuk kërkon asnjë lëshim strategjik nga Serbia, por thjesht zbatimin e zotimeve dhe standardeve evropiane që ajo vetë pretendon se i ka përqafuar. Në këtë kontekst, fitorja e Listës së Studentëve në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit dhe pranimi i humbjes nga Aleksandar Vuçiqi shënojnë një faqe të re për vendin. Komisionerja evropiane për Zgjerim, Marta Kos, ka vlerësuar se Serbia ka para vetes një shans real për një fillim të mbarë, ndërsa zhvillimet e reja mbeten për t'u testuar në praktikë edhe ndaj të drejtave të pakicave.