Zgjedhjet në Luginë: Sfida e bashkimit të shqiptarëve dhe testi i parë për Serbinë pas epokës Vuçiç

Asnjë nga katër listat politike shqiptare që morën pjesë në garën e 8 nëntorit për Këshillin Kombëtar Shqiptar në Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë nuk ka arritur të sigurojë një shumicë të vetme. Sipas të dhënave paraprake, formacioni kryesor i udhëhequr nga Enkel Rexhepi, i përbërë nga Partia për Veprim Demokratik dhe Aleanca për Luginën, ka siguruar 10 nga 29 mandate gjithsej, ndërkohë që për krijimin e shumicës nevojiten të paktën 15 mandate. Kjo do të thotë se institucioni që merret drejtpërdrejt me çështjet e arsimit, kulturës, informimit dhe mbrojtjes së përdorimit zyrtar të gjuhës shqipe mund të jetë fruti i një konsensusi mes subjekteve. Ky Këshill i ri do ta nisë veprimtarinë e tij përballë një realiteti të ri në Beograd, ku pas largimit të Aleksandar Vuçiçit, pushteti serb duhet të tregojë nëse ka ndryshuar qasjen e tij ndaj pakicës shqiptare. Duke iu referuar shifrave të bëra publike nga deputeti Shaip Kamberi, pas listës së Rexhepit renditet forca e Shqiprim Musliut, Lëvizja për Progres Demokratik, me 8 mandate. Më pas vjen Alternativa për Ndryshime e drejtuar nga Levent Qazimi me 6 mandate, ndërsa Partia Demokratike e Sali Salihut ka fituar 5 vende. Rezultatet paraprake të Komisionit Zgjedhor Republikan të Serbisë, të grumbulluara nga 140 prej 153 vendvotimeve gjithsej, dëshmojnë një pjesëmarrje të ulët, ku më pak se dy të pestat e trupës zgjedhore i janë drejtuar kutive të votimit. Fakti që gara u zhvillua me katër lista të ndara nuk përbën domosdoshmërisht tregues përçarjeje, pasi pluralizmi politik nënkupton diversitet zgjedhor. Megjithatë, prova e vërtetë e pjekurisë politike do të shihet në tryezën e negociatave që do të pasojnë. Drejtuesit lokalë, si Kamberi dhe kryetarja e komunës së Preshevës, Ardita Sinani, kanë theksuar se bisedimet me faktorët e tjerë do të fillojnë pa vonesë, me qëllim që Këshilli të reflektojë interesat e mbarë shqiptarëve të kësaj treve. Ndonëse ky është qasja e duhur, historia e Luginës dëshmon se premtime të tilla shpesh janë shoqëruar me përleshje për karrige e poste. Për këtë arsye, pritshmëritë e qytetarëve ndaj katër listave kërkojnë një pakt të qartë, të dokumentuar dhe transparent, i cili të mos kufizohet vetëm te ndarja e funksioneve. Prioritet duhet t'i jepet çështjes së teksteve shkollore në gjuhën shqipe, afateve konkrete për zbatimin e tyre, garancive për përdorimin institucional të shqipes, si dhe mbështetjes urgjente për banorët që kanë mbetur pa adresë zyrtare. Një bashkësi kaq e vogël nuk mund të lejojë luksin e humbjes së kohës në pazare të ngushta politike. Pavarësisht rëndësisë së tij, problemi më madhor me të cilin përballet Lugina nuk mund të zgjidhet brenda dyerve të Këshillit, por kërkon vullnet nga Beogradi, e ky është fenomeni i pasivizimit të adresave. Në raportin e pestë për Serbinë, të publikuar në maj të vitit 2025, Komiteti Këshillimor i Këshillit të Evropës për pakicat kombëtare shpjegon mekanizmin e kësaj praktike diskriminuese. Procesi nis me verifikimin e vendbanimit nga policia, ndërsa vendimi përfundimtar merret nga Ministria e Punëve të Brendshme. Personat të cilëve u anulohet adresa e përhershme fshihen nga regjistrat zyrtarë, duke humbur të drejtën për të pajisur dokumentet personale, për të rinovuar pasaportat, si dhe për të marrë pjesë në proceset zgjedhore të çdo niveli. Ndërkohë që përfaqësuesit shqiptarë ngrenë alarmin se kjo masë përdororet në mënyrë selektive dhe të padrejtë ndaj tyre, autoritetet e Serbisë insistojnë se ligji zbatohet njësoj për të gjithë qytetarët. Komiteti i Këshillit të Evropës ka shprehur shqetësim të thellë si për procedurat e verifikimit, ashtu edhe për afatet jashtëzakonisht të shkurtra për ankimim, të cilat janë vetëm tetë ditë, ose 15 ditë në rastet kur njoftimi mbetet në adresë. Rekomandimi i këtij institucioni ndërkombëtar ka qenë vendosja e një dialogu të hapur me përfaqësuesit e shqiptarëve dhe sigurimi i mekanizmave efektivë juridikë. Përballë kësaj situate, pyetja kyçe që i drejtohet udhëheqjes së re në Beograd është nëse Ministria e Punëve të Brendshme do të ndërmarrë hapa për rishikimin e vendimeve të pasivizimit në Preshevë, Bujanoc e Medvegjë, duke u rikthyer adresat e ligjshme qytetarëve të dëmtuar. Një hap i tillë nuk kërkon asnjë lëshim të madh kombëtar nga Serbia, por thjesht përmbushjen e zotërimeve dhe standardeve evropiane që ajo vetë pretendon se i ka përqafuar. Ndryshimet politike në kryeqytetin serb, ku Lista e Studentëve triumfoi në zgjedhjet parlamentare të 25 tetorit dhe ku vetë Aleksandar Vuçiç pranoi humbjen, kanë krijuar një dinamikë të re. Komisionerja evropiane për Zgjerim, Marta Kos, ka deklaruar se tashmë Serbia ka para vetes një shans real për një fillim të ri, duke e vënë kështu pushtetin e ri përballë sprovave të para demokratike.