Mitet e kapitalizmit në Shqipëri e Kosovë: Pse tranzicioni ynë mbeti peng i strukturave feudale

Debati publik mbi realitetin socio-ekonomik në Shqipëri dhe Kosovë shpesh shpërqendrohet nga përpjekjet për t’i analizuar këto dy vende përmes prizmit të kapitalizmit global ose teorive neo-liberale. Megjithatë, një vështrim i thelluar sociologjik dhe historik nxjerr në pah një tablo krejt tjetër: shoqëritë tona po përballen me një ngërç strukturor, ku institucionet moderne janë mbivendosur mbi një bazë të dominuar nga trashëgimia e feudalizmit të vonë, analfabetizmi funksional dhe lidhjet fisnore të patronazhit. Kriza jonë e vazhdueshme buron nga fakti se Shqipëria dhe Kosova kapërcyen fazën e kapitalizmit industrial, duke kaluar nga feudalizmi drejt totalitarizmit dhe, së fundmi, në një tranzicion që nuk po gjen dot fundin. Në Shqipërinë e para vitit 1944, narrativat historike kanë tentuar të krijojnë iluzionin e një klasë punëtore dhe borgjezie, ndonëse realiteti ishte krejt ndryshe. Me një popullsi ku mbi 85% ishte analfabete, vendi kontrollohej nga një grup i ngushtë bejlerësh. Kur regjimi komunist mori pushtetin, ai nuk shkatërroi një sistem kapitalist, por një strukturë agrare feudale, duke imponuar një industrializim shtetëror mbi një shoqëri që operonte me kode besnikërie tradicionale. Pas vitit 1991, vakumi institucional u mbush nga një “kapitalizëm pa kapitalistë”. Në mungesë të traditës së pronës private dhe mendimit kritik, tregu i lirë u shndërrua në skema piramidale dhe më pas në një sistem partitokracie, ku liderët politikë veprojnë si feudalët e dikurshëm, duke shpërndarë vende pune dhe tendera për 'bujqit' e tyre modernë, që në këtë rast janë votuesit. Kosova, pavarësisht se ndan të njëjtin sfond kulturor, ndoqi një rrugëtim tjetër për shkak të shtypjes etnike nën regjimin jugosllav. Deri në mes të shekullit të kaluar, popullsia shqiptare u mbajt qëllimisht në prapambetje ekonomike dhe arsimore. Në mungesë të sigurisë shtetërore, shqiptarët e Kosovës iu kthyen kooperativës familjare rurale dhe lidhjeve fisnore si mekanizëm mbijetese, larg individualizmit kapitalist. Lëvizjet politike të asaj periudhe nuk ishin rrjedhojë e tregjeve financiare, por një reagim ekzistencial ndaj kolonizimit. Me shpalljen e pavarësisë, Kosova u përball me paradoksin e adoptimit të rregullave neo-liberale të privatizimit në një shoqëri ku klanet dhe besnikëritë rajonale ende mbizotërojnë mbi shtetin ligjor. Si përfundim, analiza shkencore tregon se as Shqipëria dhe as Kosova nuk vuajnë nga pasojat e një kapitalizmi të zhvilluar, por nga mungesa e tij thelbësore. Për sa kohë që institucionet nuk do të zëvendësojnë individët e fortë dhe nuk do të krijohet një ndërlidhje organike midis qytetarit dhe shtetit, të dyja vendet do të mbeten të mbërthyera në një tranzicion të pafund.