Nga mërgimi te vetëmohimi për atdheun: Jeta dhe sakrifica e heroit Themistokli Gërmenji

Sot bëhen vite nga dita tragjike e 9 nëntorit 1917, kur në moshën 46-vjeçare u ekzekutua Themistokli Gërmenji, një prej figurave më të shquara të luftës, intelektualizmit dhe çështjes kombëtare shqiptare. Sipas të dhënave nga Arkivi i Përgjithshëm, rrugëtimi i tij atdhetar nisi fillimisht në mërgim. Pasi u vendos në Rumani bashkë me të vëllanë, Telemakun, ai u angazhua fuqishëm në shoqëritë patriotike “Drita” dhe “Dituria”, duke u bërë pjesë aktive e lëvizjes shqiptare jashtë kufijve. Më vonë, pas triumfit të Revolucionit Xhonturk në korrik të vitit 1908, hoteli “Liria” në qytetin e Manastirit shërbeu si një strehë e rëndësishme dhe vatër e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Veprimtaria e Gërmenjit u shtri edhe më gjerë kur ai vendosi lidhje me rrethet arbëreshe në Itali gjatë vitit 1911, ndërsa më pas u bashkua me radhët e patriotëve shqiptarë që vepronin në Korfuz. Kur Shqipëria shpalli pavarësinë më 1912, Themistokli Gërmenji ndodhej në ballë të një çete kryengritësish në rajonin e Korçës. Ai i dha një mbështetje të çmuar qeverisë së Ismail Qemalit, duke mbajtur përgjegjësi dhe detyra kyçe brenda administratës së re shtetërore. Gjatë shtatorit të vitit 1914, ai udhëtoi sërish drejt Rumanisë, ndërsa në fillim të vitit pasardhës u transferua në Bullgari, ku u angazhua me botimin e revistës “Biblioteka Zëri i Shqipërisë”. Gjatë periudhës 1916-1917, Gërmenji u kthye në vatrat e vjetra, duke luajtur një rol vendimtar në arritjen dhe nënshkrimin e protokollit shqiptaro-francez më 10 dhjetor 1916, akt ky që solli shpalljen e Krahinës Autonome të Korçës. Megjithatë, ky rrugëtim i ndritur patriotik pati një fund tragjik, pasi figura e shquar e kombit u dënua nga një gjyq ushtarak dhe u pushkatua nga autoritetet franceze.