Strategji e re për shqiptarët në Maqedoninë e Veriut: Nga pakënaqësia te kërkesat institucionale

Komuniteti shqiptar në Maqedoninë e Veriut ka nevojë urgjente që zhgënjimin ndaj funksionimit shtetëror dhe bllokadës evropiane ta shndërrojë në kërkesa të qarta dhe konkrete institucionale. Thirrjet për barazi fitojnë peshë reale vetëm atëherë kur shoqërohen me projektligje, buxhete të përcaktuara, afate kohore dhe llogaridhënie publike, elemente këto që duhet të përbëjnë bazën e një platforme të re politike. Fakti se shqiptarët shpesh ndihen të bllokuar në rrugën drejt Bashkimit Evropian dëshmon se e ardhmja e tyre eurointegruese lidhet me vendimmarrje ku ata nuk kanë kontroll të plotë. Për ta përkthyer këtë shqetësim në veprim, duhet të përcaktohen saktësisht pengesat dhe përgjegjësitë. Siç ka konfirmuar Komisioni Evropian më 4 nëntor 2026, miratimi i ndryshimeve kushtetuese mbetet pengesa kryesore dhe kusht i panegociueshëm për ecjen përpara të vendit. Prioriteti i parë i përfaqësuesve politikë shqiptarë është kërkesa për një agjendë transparente rreth përmbushjes së detyrimeve ndërkombëtare. Ky plan duhet të pasqyrojë qartë hapat e qeverisë, mbështetjen parlamentare dhe autorët e vonesave, duke u dhënë qytetarëve mundësinë të ndajnë punën reale nga retorika e pastër elektorale. Njëkohësisht, është e domosdoshme një platformë e përbashkët minimale për statusin e shqiptarëve, e cila fokusohet te siguria juridike e gjuhës shqipe, përfaqësimi adekuat, buxhetimi i komunave, zhvillimi i ekonomisë dhe qasja e barabartë në shërbime publike. Partitë mund të ruajnë garën mes vete, për sa kohë ajo bazohet te cilësia e ofertave dhe sukseset e dëshmuara. Çdo marrëveshje për hyrje në pushtet duhet të përmbajë detyrime të shkruara dhe të matshme, duke specifikuar institucionin përgjegjës, afatet dhe burimet financiare. Në rast se premtimet dështojnë, opinioni publik duhet të njihet me arsyet dhe me vendimin politik që do të ndiqet, duke e shndërruar fuqinë në Kuvend në dobi reale për qytetarin. Në këtë kontekst mund të diskutohet edhe ideja e federalizimit apo kantonizimit, por vetëm si një propozim i detajuar që sqaron kompetencat, financimin dhe ndarjen e përgjegjësive me nivelin qendror. Pa këto shtylla, idetë për riorganizim mbeten thjesht instrumente presioni pa ndikim praktik. Kufijtë e veprimit politik janë të përcaktuar qartë, pasi Marrëveshja e Ohrit ruan karakterin unitar të shtetit dhe përjashton zgjidhjet territoriale për çështjet etnike. Çdo nismë për federalizim do të kërkonte pakt të ri politik dhe ndryshime të thella kushtetuese, ndaj duhet ndërmarrë me vetëdije të plotë për sfidat që sjell. Një alternativë e menjëhershme dhe e zbatueshme mbetet thellimi i decentralizimit fiskal dhe funksional. Komunikimi i pushtetit lokal me fonde të parashikueshme, të bazuara në kritere si numri i banorëve dhe nevojat ekonomike, duhet të shoqërohet me auditim të rreptë dhe transparencë për të shmangur abuzimet. Në fund, çdo platformë shqiptare për transformimin e shtetit duhet të garantojë qartësisht të drejtat e maqedonasve dhe komuniteteve të tjera, duke ndërtuar një model gjithëpërfshirës të barazisë.