Anatomia e gabimeve historike: Pse shoqëria jonë joshet ende nga grackat e së kaluarës?

Kur analizojmë themelet e krizës sonë shoqërore dhe politike, pyetja më e mprehtë që kërkon përgjigje lidhet me faktorët e brendshëm psikologjikë dhe historikë: Pse shoqëria jonë, pavarësisht vuajtjeve shekullore, vazhdon të bjerë në të njëjtat kurth? Pse ringjallen herë pas here rrymat e rebelimit që kundërshtojnë orientimin tonë perëndimor, dhe përse shpesh transformohemi në pengesë për veten, duke u rikthyer te trashëgimia e errët e periudhës otomane? Për ta kuptuar këtë fenomen, është e domosdoshme të zbatohet porosia e vjetër e vetënjohjes jo vetëm në rrafshin individual, por në të gjithë strukturën e ndërgjegjes kolektive shqiptare. Analiza e kësaj amnezie kulturore dhe ngecjeje mbështetet në katër shtylla thelbësore të psikologjisë dhe filozofisë. Kompleksi i robërisë së rehatshme dhe Sindroma e Stokholmit Në rrafshin psikologjik, pesë shekujt nën sundimin otoman kanë lënë plagë të thella transgjeneracionale, duke deformuar ndërgjegjen kombëtare. Kur një popull mbahet për një kohë të gjatë në izolim, pa qasje në arsimin laik dhe shkencë, dhe nën trusninë e dogmave të caktuara ideologjike, te ai zhvillohet ajo që psikologjia e cilëson si Sindroma e Stokholmit — pra, pajtimi dhe identifikimi me vetë dhunuesin. Prirjet e ngjashme me mentalitetin e Haxhi Qamilit nuk përbëjnë thjesht një episod historik të vitit 1914, por përfaqësojnë një kod të ngulitur të prapambetjes. Ky është reflektimi i instinktit të njeriut të robëruar që i frikësohet lirisë autentike dhe barrës për të marrë fatin në duart e veta. Ky këndvështrim e konsideron shtetin e mirëfilltë, laicitetin, përparimin shkencor dhe vlerat evropiane si elemente të rrezikshme dhe të huaja, ngaqë ato kërkojnë mendim të pavarur dhe angazhim. Për këtë arsye, sa herë që shqiptarët e Kosovës dhe gjithë trungu kombëtar ndeshen me sprovat e lirisë, një pjesë e shoqërisë priret të kërkojë strehë te dogma të caktuara fetare të ish-pushtuesit, duke parapëlqyer errësirën e Lindjes përballë dritës dhe sfidave të Perëndimit. Aty ku mungon integriteti dhe busulla morale Në mungesë të së vërtetës, skena dominohet nga mashtrimi, dyfytyrësia dhe fasadat politike. Shoqërisë sonë aktualisht i mungon një bërthamë e shëndoshë morale. Procesi i gjatë i tranzicionit, i drejtuar shpesh nga liderë me qasje narcisiste, ka prodhuar një ambient pa orientim të qartë. Kur strukturat udhëheqëse largojnë njerëzit e ditur dhe vizionarë për t'u rrethuar me individë servilë, masa fillon të normalizojë të njëjtin model sjelljeje. Mungesa e vlerësimit të meritës e bën popullsinë të besojë se rruga drejt suksesit arrihet përmes nënshtrimit, përgojimeve dhe orientimeve radikale, e jo përmes dijes dhe punës. Në këtë boshllëk etik, ndikimet e ndryshme ideologjike gjejnë terren të përshtatshëm për t'u shtrirë, duke e bërë popullin të pavendosur dhe të lëkundur përballë zhvillimeve. Injoranca si terren ideal për depërtimin e ideologjive të huaja Mungesa e dijes hap rrugën për manipulim. Arsyeja pse një pjesë e shoqërisë joshet pas qasjeve regresive dhe qendrave të kultit me ndikim otoman — të mbështetura financiarisht për të minuar laicitetin — lidhet ngushtë me analfabetizmin funksional dhe kulturor. Kur një shoqëri nuk e vlerëson trashëgiminë e figurave të shquara si Pal Engjëlli, Pjetër Bogdani, Gjergj Fishta apo vizionin e udhëheqësve historikë si Ibrahim Rugova, ajo mbetet e pambrojtur në rrafshin intelektual. Injoranca e shndërron masën në një entitet të paaftë për të analizuar me sy kritik rrethanat dhe pasojat, duke i lënë njerëzit të ndjeshëm ndaj premtimeve boshe të predikuesve radikalë dhe politikanëve hipokritë.