Kriza e meritokracisë në Shqipëri: Si listat e mbyllura dhe politika deformuan shtetin dhe institucionet

Paktit politik i prillit 2008 dhe ndryshimet e njëpasnjëshme kushtetuese e zgjedhore i dhanë një drejtim posaçërisht të ri strukturimit të përfaqësimit politik në Shqipëri. Kalimi në sistemin proporcional rajonal, i shoqëruar ngushtë me mekanizmin e listave të mbyllura të kandidatëve, fuqizoi në mënyrë të jashtëzakonshme dorën e kryetarëve të partive në përcaktimin e emrave që do të uleshin në Kuvend. Pasojat e këtij modeli rezultojnë alarmante, pasi problemi shtrihet shumë më gjerë sesa thjesht mënyra e votimit të ligjvënësve. Ai cënon thelbin e vetë demokracisë, shkallën e llogaridhënies së zyrtarëve dhe standardin e institucioneve që ngrihen mbi këtë bazë. Kur një deputet e siguron mandatin falë pozicionimit komod në listën e përgatitur nga kryetari, e jo përmes mbështetjes direkte të qytetarëve, lidhja e përgjegjësisë thyhet. Në vend që t'i japë llogari elektoratit, ligjvënësi kthehet në një vartës politik të kryesisë së partisë. Për pasojë, parlamenti zhvishet nga misioni i tij parësor: të shërbejë si skena ku ndërthuren dija, përvoja, ndërgjegjja dhe zëri i shoqërisë. Debati i shëndoshë bën vend për disiplinën e verbër partiake, përgjegjësia individuale zëvendësohet nga konformizmi, ndërsa meritokracia i hap rrugën besnikërisë ndaj liderit. Megjithatë, dëmi nuk ndalet brenda dyerve të Kuvendit. Një parlament i dalë nga një përfaqësim i mangët sjell në jetë institucione me integritet të ulët. Kur kupola shtetërore funksionon përmes favorizimeve, klientelizmit dhe emërimeve fisnore a partiake, profesionalizmi dhe autonomia institucionale shkatërrohen. Kjo sëmundje ka prekur madje edhe institucionet e larta të arsimit dhe kërkimit shkencor. Aty ku dikur sundonin kompetenca, etika akademike dhe meritokracia, sot vendimmarrja udhëhiqet nga interesat personale, lidhjet e ngushta klienteliste dhe nënshtrimi ndaj administratës. Në këto rrethana, universiteti nuk luan më rolin e qendrës autonome të mendimit kritik, por shndërrohet në një mekanizëm ku avancimi profesional varet nga miqësitë me pushtetin. Ky fenomen paraqet rrezik kombëtar, sepse universitetet nuk lëshojnë thjesht diploma, por formësojnë ndërgjegjen qytetare dhe shtyllën intelektuale të së ardhmes. Ndonëse një shoqëri mund t'ia dalë përkohësisht me struktura të dobëta, ajo nuk mund të zhvillohet kurrë pa institucione që çmojnë dijen, ligjin dhe vlerat e mirëfillta. Natyrisht, listat e mbyllura nuk përbëjnë të vetmin shkak të deformimit shtetëror. Kriza thellohet kur ato gërshetohen me demokracinë e brendshme inekzistente në parti, mungesën e transparencës, përqendrimin e pushtetit te një njeri i vetëm dhe mungesën e kontrollit real. Demokracia nuk mund të reduktohet te ushtrimi i votës një herë në katër vite. Ajo kërkon jetë aktive çdo ditë brenda forcave politike, sallës së parlamentit, administratës shtetërore dhe çdo institucioni publik. Për këtë arsye, Shqipërisë i duhet urgjentisht një reformë rrënjësore e sistemit përfaqësues dhe menaxhimit institucional: më shumë demokraci të brendshme partiake, transparencë absolute në përzgjedhjen e garuesve dhe llogaridhënie të drejtpërdrejtë nga çdo deputet. Në fund të ditës, sfida më e madhe e një shteti nuk është thjesht prania e njerëzve pa përvojë në poste drejtuese, por fakti që vetë sistemi ndërtohet në mënyrë të tillë që dija, integriteti dhe merita të mos vlejnë më si kritere përzgjedhjeje. Sepse kur politika vendos bindjen mbi meritën, ajo rrezikon të ardhmen e gjithë shoqërisë.