Ndërsa Hungaria zbardh dosjet e Sigurimit, Shqipëria vazhdon të përballet me fantazmat e diktaturës dhe thirrjet e reja kundër saj

Teksa Budapesti ndërmerr një hap vendimtar drejt transparencës duke bërë publike dosjet e regjimit komunist, Tirana mbetet ende pas në këtë proces jetik të ballafaqimit me të kaluarën. Më 4 nëntor 2026, Hungaria do të hapë zyrtarisht dosjet e Sigurimit komunist. Qeveria e Péter Magyar dhe partia Tisza po realizojnë atë që paraardhësit e tyre nuk e bënë kurrë, duke publikuar emrat e rreth 50–60 mijë personave që bashkëpunuan ose u monitoruan nga shërbimet sekrete në periudhën 1945–1989. Përmes platformës zyrtare nyitottaktak.hu, këto dokumente do të bëhen plotësisht të kërkueshme dhe të aksesueshme për publikun. Ndërkohë, në fazën e dytë të parashikuar për në shkurt të vitit 2027, autoritetet hungareze synojnë të sjellin rreth 9 mijë dosje të tjera të detajuara. Duke komentuar këtë nismë, qeveria e Magyar është shprehur se ky është një hap i vonuar, por tejet real, i lidhur ngushtë me 70-vjetorin e Revolucionit të 1956-ës, i cili synon transparencë të plotë dhe përballje të sinqertë me të kaluarën. Në kontrast të plotë me këtë realitet, në Shqipëri gjatë protestave të fundit po rikthehet fuqishëm thirrja “Poshtë komunizmi”. Në sheshe, rrugë dhe mes grupeve të të rinjve që nuk e kanë përjetuar asnjë ditë të vetme diktaturën, ky slogan po përsëritet gjithnjë e më shpesh. Pyetja që lind natyrshëm është nëse ka ende motive të vlefshme që kjo thirrje të jehojë ngjashëm me vitet ’90, tani e përshtatur në një kohë të re dhe nga një brez që nuk e di nga afër se çfarë ka qenë komunizmi shqiptar. Përgjigja ndahet në dy dimensione. Po, arsyet ekzistojnë; por jo, ajo nuk mund të jetë më e njëjta. Shqipëria vuajti pasojat e një prej regjimeve më brutale të kampit komunist. Internimet masive, burgjet politike, ekzekutimet, izolimi total, kontrolli i rreptë mbi mendimin, familjen dhe jetën e përditshme, si dhe grabitja e pronave të pronarëve legjitimë, lanë plagë të thella që nuk janë mbyllur ende. Gjatë 35 viteve të tranzicionit postkomunist, shteti shqiptar dështoi të hapte plotësisht dosjet e Sigurimit, nuk ndërmori një pastrim real të aparatit shtetëror, nuk u ktheu pronat pronarëve dhe e la në harresë shtresën e të përndjekurve politikë. Ata që mbajtën mbi supe peshën e rëndë të diktaturës sot nuk gjejnë një vend të merituar në shoqërinë shqiptare, ndërsa shfrytëzohen politikisht nga pushteti në raste të caktuara, siç është ai i Halit Valterit, i cili shfaqet i qeshur kur kryeministri Rama i drejtohet me fjalët se vjen nga “partia e mutit”. Modelet e ndjekura nga Partia Socialiste dhe ish-Partia e Punës së Shqipërisë e kanë shndërruar këtë degradim në një pjesë integrale të vazhdimësisë së tyre politike. Në dekadën e parë të demokracisë, ish-kuadrot e Komitetit Qendror dhe Byrosë Politike u ricikluan dhe u sistemuan brenda një kohe të shkurtër. Më vonë, në krye të Partisë Socialiste erdhi Edi Rama – biri i Kristaq Ramës dhe nipi i Spiro Kolekës – i cili zëvendësoi ish-nomenklaturën e vjetër me bijtë e Bllokut, në një pakt të heshtur mes trashëgimtarëve të djeshëm dhe të sotëm. Shumë nga spiunët dhe bashkëpunëtorët e regjimit, që shpesh vinin nga familje me pedigree komunist, u fshehën. Ish-oficerë, ushtarakë, policë dhe mësues të edukuar ideologjikisht nga partia, u shfaqën menjëherë pas viteve ’90 si “të përndjekur”, duke u vjedhur statusin e vërtetë viktimave të vërteta. E kaluarën e tyre ata e konvertuan përmes mekanizmave të dikurshëm të Partisë së Punës, duke e përdorur për të siguruar azil politik jashtë vendit. Ata u shitën lehtësisht si demokratë dhe të djathtë, por sa herë që Partia Socialiste kishte nevojë, ngriheshin sërish në mbrojtje të saj, duke votuar Edi Ramën me frikën se largimi i tij do të sillte humbjen e partisë. Sot, një brez i ri që nuk njeh kampet e përqendrimit, qelitë e errëta apo frikën e përditshme të spiunimit, thërret sërish “Poshtë komunizmi”. Për ta, kjo thirrje ka më shumë një vlerë simbolike sesa një kujtim të dhimbshëm. Ajo përfaqëson një revoltë kundër një sistemi të rikrijuar në forma të reja, që karakterizohet nga klientelizmi, mungesa e transparencës, korrupsioni galopant, ruajtja e privilegjeve të dikurshme dhe mënyra se vazhdon të trajtohet e vërteta historike nga vetë pushteti.