Sfidat e arkitekturës shtetërore: Si mund të riformësohet Kushtetuta e Kosovës duke garantuar mbrojtjen e komuniteteve?

Dy dekada e gjysmë pas çlirimit të vendit, Kosova përballet me një dilemë thelbësore: si të sigurohet mbrojtja e të drejtave të çdo komuniteti, ndërkohë që Republikës i jepet mundësia e nevojshme për t'u reformuar? Një akt i lartë juridik me karakter demokratik duhet t'i realizojë me sukses të dyja këto objektiva. Kur mekanizmat mbrojtës ndaj dominimit të mundshëm shndërrohen në pengesa për bllokim pa afat, domosdoshmërisht lind nevoja për rishikimin e arkitekturës së vendimmarrjes. Termi “shtet i ngrirë” mbetet vetëm një metaforë dhe jo një diagnozë e mirëfilltë juridike. Sfida reale qëndron në faktin se një marrëveshje kushtetuese mund të kthehet në një dokument tejet të vështirë për t'u ndryshuar, edhe në situata kur procedurat e saj çojnë drejt ngërçit institucional. Zgjidhja kërkon një proces reformimi që do të mbetej i drejtë dhe i pranueshëm edhe sikur frerët e pushtetit t'i merrnin në dorë kundërshtarët e sotëm. Neni 144 i Kushtetutës përcakton si kusht votën e dy të tretave të të gjithë deputetëve, si dhe dy të tretat e ulëseve të rezervuara për komunitetet joshumicë. Duke llogaritur 120 deputetë në total dhe 20 vende të garantuara, pragjet përkatëse janë 80 dhe 14 vota. Mjaftojnë vetëm shtatë deputetë nga grupi i dytë për të ndalur çdo amendament, pavarësisht faktit nëse 113 ligjvënësit e tjerë e mbështesin atë. Kjo shifër shërben si ilustrim aritmetik dhe jo si pasqyrim i një votimi real. Lista Serbe posedon një fuqi të tillë bllokuese sa herë që kontrollon të paktën shtatë mandate përkatëse. Megjithatë, analizat kritike duhet të bëjnë dallimin e qartë mes një subjekti politik dhe qytetarëve serbë, si dhe mes mundësisë teorike për veto dhe përdorimit të dokumentuar të saj. Garancia ka natyrë komunitare, ndërsa kontrolli i ushtruar nga partitë politike mund ta përqendrojë ndikimin bllokues në mënyrë të ndjeshme. Barriera më e madhe konsiston te fakti se ndryshimi i vetë kësaj procedure kërkon fillimisht kalimin përmes saj. Aktualisht, një referendum nuk mund ta anashkalojë këtë kusht. Edhe pse Kushtetuta e pranon referendumin, ajo nuk e trajton atë si rrugë alternative për të shmangur dispozitat e nenit 144, ndërkohë që neni 81 ndalon shprehimisht mbajtjen e referendumit për ligjet me interes jetik. Për të zgjidhur këtë ngërç, propozohet krijimi i dy procedurave të ndryshme për amendamentet e ardhshme, në varësi të ndikimit të tyre real në shoqëri. Procedura e parë do të ruante mekanizmin e shumicës së dyfishtë për ato ndryshime që prekin drejtpërdrejt mbrojtjen e komuniteteve: gjuhën, sistemin arsimor, kulturën, fenë, trashëgiminë kulturore, përfaqësimin e garantuar dhe format e vetëqeverisjes lokale. Kjo mbrojtje duhet të shtrihet edhe tek efektet e tërthorta. Për shembull, një ndryshim i pragut zgjedhor mund të zvogëlojë përfaqësimin e komuniteteve pa pasur nevojë të preket asnjë neni që mban titullin e të drejtave të tyre. Procedura e dytë do të zbatohej për reformat e organizimit institucional që nuk cenojnë garancitë e përmendura. Për këtë kategori sugjerohet një prag prej 80 votash në Kuvend, i shoqëruar me një kontroll paraprak kushtetues dhe ratifikim përmes referendumit qytetar, duke hequr kështu nevojën për miratim të veçantë komunitar. Në këtë proces do të merrnin pjesë me të drejta të barabarta si deputetët ashtu edhe qytetarët e të gjitha komuniteteve. Ky vizion përbën një propozim për të drejtën e së ardhmes dhe nuk përfaqëson një kompetencë që shumica politike e gëzon në rrethanat e sotme. Vija ndarëse mes këtyre dy procedurave duhet të përcaktohet bazuar te pesha dhe ndikimi i reformës. Nuk mjaftueshëm që një propozim të etiketohet si "teknik" apo "zgjedhor". Çështje si zgjedhja e presidentit apo heqja e vendeve të garantuara sjellin pasojat krejtësisht të ndryshme. Përjashtimi automatik i të gjitha reformave zgjedhore nga sfera e mbrojtjes komunitare do të hapte rrugë për abuzime. Për këtë arsye, sugjerohet që Gjykata Kushtetuese të marrë përsipër klasifikimin paraprak përmes një vendimi të arsyetuar, pasi të ketë dëgjuar më parë përfaqësuesit e komuniteteve. Kontrolli i ri do të përfshinte shprehimisht të drejtat individuale, ato komunitare dhe pasojat e mundshme diskriminuese. Çdo propozim që cënon garancitë e komuniteteve do të ndiqte rrugën e shumicës së dyfishtë, ndërsa nismat që dëmtojnë bërthamën e të drejtave do të refuzoheshin. Në këtë kuadër, referendumi duhet të rregullohet me kritere të qarta që garantojnë lirinë e plotë të votës qytetare.