Përplasje e re mes Ankarasë dhe Athinës: Marrëveshja detare libiano-turke ndez tensionet në Mesdhe

Në një zhvillim të papritur dhe vendimtar, parlamenti libian në Tobruk ka votuar njëzëri të martën për miratimin e një marrëveshjeje për të drejtën detare me Turqinë, një dokument që kishte mbetur i bllokuar në sirtarë për vite me radhë. E ndarë në dysh si pasojë e konfliktit të gjatë civil, Libia ka pasur qasje të ndryshme ndaj Ankarasë. Ndërsa qeveria e unitetit kombëtar në perëndim, e mbështetur nga Kombet e Bashkuara, arriti një pakt me Turqinë që në vitin 2019, ratifikimi i tij ishte bllokuar vazhdimisht nga rezistenca e autoriteteve në lindje të vendit. Megjithatë, kthesa e fundit nga qeveria e këtij rajoni i ka hapur rrugën zbatojmërit të marrëveshjes, një zhvillim që është përshëndetur nga Ministria e Jashtme e Turqisë, por që paralajmëron ngritje të tensioneve me shtetet e tjera të rajonit. Në thelb, ky pakt synon vendosjen e një korridori të drejtpërdrejtë ekonomik detar ndërmjet brigjeve jugore turke dhe atyre veriore të Libisë. Ky rajon detar fsheh nën vete rezerva të jashtëzakonshme nafte dhe gazi natyror, vlera e të cilave përllogaritet në disa qindra miliardë dollarë amerikanë. Përmes këtij hapi, të dyja palët synojnë të garantojnë të drejtat e tyre ekonomike dhe të bashkëpunojnë ngushtë për shfrytëzimin e këtyre pasurive energjetike. Megjithatë, ky korridor anashkalon me qëllim ishujt grekë të vendosur në afërsi, si Kretën, Karpathosin dhe Rodosin. Si kundërpërgjigje, Athina këmbëngul se gëzon një Zonë Ekskluzive Ekonomike (ZEE) të shtrirë rreth këtyre territoreve dhe ka ngritur alarmin, duke kundërshtuar fuqimisht nismën. Reagimi i diplomacisë greke erdhi menjëherë përmes platformës X, ku u theksua se Greqia refuzon kategorikisht votimin e parlamentit libian. "Ky vendim nuk ndryshon asgjë: Memorandumi mbetet i paligjshëm, i pavlefshëm dhe pa asnjë efekt juridik!", u shpreh Athina. Njëkohësisht, shqetësim mbi situatën ka shprehur edhe Bashkimi Evropian. Përfaqësuesja e Lartë e BE-së për Politikën e Jashtme, Kaja Kallas, deklaroi se blloku evropian ka interes strategjik për një Mesdhe Lindor të qëndrueshëm dhe të sigurt, duke u bërë thirrje të gjitha palëve që të respektojnë të drejtat sovrane të shteteve anëtare konform së drejtës ndërkombëtare dhe Konventës së OKB-së për të Drejtën e Detit. Debati kryesor juridik rrotullohet pikërsisht rreth legjitimitetit të pretendimeve në këtë zonë. Greqia mbështetet fort te Konventa e OKB-së për të Drejtën e Detit (UNCLOS), veçanërisht te Neni 121, i cili përcakton se ishujt e banuar që mbështesin një jetë të pavarur ekonomike gëzojnë të njëjta të drejta për ZEE sikurse territoret kontinentale. Sipas kësaj llogjike, kjo vlen edhe për Kretën, Rodosin apo Lesbosin. Athina thirret gjithashtu në praktika të mëparshme ndërkombëtare, siç është rasti i gjykuar mes Nikaraguas dhe Kolumbisë në Gjykatën Ndërkombëtare të Drejtësisë, ku ky interpretim u mor parasysh, ndonëse u theksua nevoja për kufij të drejtë në rast mbivendosjesh. Nga ana tjetër, Ankaraja mbron qëndrimin e saj duke u argumentuar se gjeografia e Mesdheut paraqet një rast specifik. Sipas Turqisë, nëse secilit prej ishujve të vogël grekë pranë brigjeve të saj (përfshirë Qipron) i njihet e drejta për një ZEE të plotë, atëherë vetë Turqia do të privohej pothuajse plotësisht nga çdo qasje e lirë në det.