Pabarazia e madhe ballkanike: 10 vende të garantuara për serbët në Kosovë, zero për shqiptarët në Serbi

Shqiptarët e Luginës së Preshevës drejtohen nesër drejt kutive të votimit në zgjedhjet e parakohshme parlamentare të Serbisë, një proces pa mandate të garantuara, ku vetëm pjesëmarrja masive do të përcaktojë peshën e tyre politike në Kuvendin e ardhshëm. Këto zgjedhje konsiderohen si testi më vendimtar për Beogradin në më shumë se një dekadë, me sondazhet që sinjalizojnë një garë kokë më kokë mes forcave studentore dhe listës së udhëhequr nga Aleksandër Vuçiq, ndërsa vëzhguesit ndërkombëtarë i shohin si një referendum mbi pushtetin e tij aktual. Për banorët e Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës, dilema mbetet e njëjtë dhe historike: a do të kenë një zë legjitim në Kuvendin që vendos për fatin e tyre të përditshëm? Përgjigja kësaj pyetjeje i adresohet vetëm angazhimit të tyre qytetar, pasi legjislacioni serb nuk parashikon asnjë vend të sigurt përfaqësimi për pakicën shqiptare. Kjo situatë nxjerr në pah një kontrast të thellë institucional në rajon. Ndërsa Kushtetuta e Kosovës rezervon 20 nga 120 ulëset e parlamentit për komunitetet pakicë – ku 10 i takojnë komunitetit serb si dëshmi e një shteti multietnik të ndërtuar me mbështetjen e aleatëve perëndimorë – Serbia vepron me standarde krejtësisht të tjera. Lista Serbe aktualisht kontrollon nëntë nga dhjetë vendet e rezervuara dhe udhëheq dhjetë komuna, duke dëshmuar se serbët në Kosovë gëzojnë pushtet vendor dhe përfaqësim të garantuar institucional. Në krahun tjetër, Kuvendi i Serbisë numëron 250 ulëse, por shqiptarët nuk kanë asnjë vend të siguruar me ligj. Edhe pse Korniza Ligjore serbe liron listat e pakicave nga pragjet e zakonshme prej 3%, kjo lehtësi nuk përkthehet në garanci. Çdo mandat duhet të sigurohet përmes një procesi zgjedhor ku shqiptarët mbeten një pakicë e vogël, pjesë e konsiderueshme e së cilës jeton jashtë kufijve të vendit. Ky dualizëm standardesh përbën thelbin e qasjes së Serbisë në tryezën e dialogut: kërkesa për të drejta të shtuara për serbët në Kosovë, ndërkohë që shmanget çdo lloj detyrimi apo reciprociteti për shqiptarët që jetojnë në territorin e saj. E kaluara e afërt zgjedhore dëshmon qartë faturën e rëndë të përçarjes politike. Për periudhën nga viti 2007 deri në 2020, shqiptarët e kësaj treve nuk mundën të siguronin kurrë më shumë se një deputet. Megjithatë, pikë kthese shënoi viti 2020, kur forcat politike shqiptare u bashkuan në një front të vetëm dhe arritën të fitonin tri mandate për herë të parë në histori. Ky sukses u zbeh dy vite më vonë për shkak të rikthimit të ndarjeve, ku koalicioni i përbashkët doli duarbosh dhe vetëm lista e drejtuar nga Shaip Kamberi arriti të siguronte një ulëse, një skenar që u përsërit edhe në zgjedhjet e vitit 2023. Përballë këtij realiteti, tetë subjekte politike shqiptare kanë bashkuar forcat për zgjedhjet e nesërme nën logon e “Koalicionit Shqiptar”. Kjo marrëveshje u finalizua në Prishtinë, nën ndërmjetësimin e Qeverisë së Kosovës. Megjithatë, uniteti i deklaruar në letër kërkon konfirmim urgjent në kutitë e votimit. Pjesëmarrja e diasporës shqiptare, e cila jeton dhe vepron në vende si Zvicra, Gjermania dhe shtete të tjera evropiane, mund të përcaktojë nëse Lugina do të sigurojë një, dy apo tri ulëse në parlamentin serb. Zëvendëskryeministrja e Kosovës, Donika Gërvalla, ka theksuar rëndësinë e këtij procesi duke vënë në pah se sa më e gjerë të jetë pjesëmarrja, aq më i fuqishëm do të jetë zëri i shqiptarëve atje, thirrje të cilave iu bashkuan edhe Presidentja Justina Shiroka Pula dhe lideri i Lëvizjes së Bashkuar, Ilir Meta. Në një garë ku çdo mandat fitohet ose humbet për vetëm pak mijëra vota, mungesa e organizimit të votuesve nga qendra si Cyrihu apo Mynihu mund të lërë pasoja të ndjeshme në përfaqësimin politik. Pavarësisht se kush do të dalë fitues në Beograd, sfidat dhe kërkesat e shqiptarëve mbeten të pandryshuara. Do të ishte iluzore të mendohet se një ndryshim i mundshëm i pushtetit të Vuçiqit do të zgjidhte automatikisht çështjen e shqiptarëve në Serbi apo statusin e Kosovës. Memorandumi i lëvizjes studentore e cilëson ende Kosovën si pjesë të pandashme të Serbisë, ndërsa fokusi i fushatës së tyre ka qenë lufta kundër korrupsionit dhe jo respektimi i të drejtave të pakicave. Një rotacion i mundshëm qeverisës në kryeqytetin serb mund të sjellë një ton më të përmbajtur diplomatik, por jo domosdoshmërisht një ndryshim rrënjësor në qasjen politike ndaj shqiptarëve.