Nga Zadrima te Panteoni Kombëtar: Jeta dhe vepra e “Homerit shqiptar”, Atë Gjergj Fishta

I lindur në Fishtë të Zadrimës, figura e shquar e letrave shqipe, Gjergj Fishta, kreu studimet e para në shkollat françeskane të Troshanit dhe Shkodrës. Më pas, ai vijoi me përkushtim formimin e tij akademik në teologji, filozofi dhe gjuhë të huaja, duke ndjekur seminaret dhe institutet françeskane të vendosura në Sutjekë, Livno dhe Kreshevo. Karriera e tij arsimore mori një kthesë vendimtare në vitin 1902, kur u emërua në krye të shkollës françeskane në Shkodër, ku mori guximin e madh që të vendosë gjuhën shqipe si gjuhë zyrtare të mësimdhënies. Vitet në vijim do ta gjenin në ballë të lëvizjeve kombëtare, ku përfaqësoi shoqërinë “Bashkimi” në tubimin historik të Manastirit. Në datat 14-22 nëntor 1908, ai mori pjesë zyrtarisht në Kongresin e Manastirit si përfaqësues i shoqërisë letrare Bashkimi. Ky tubim madhështor mblodhi delegatë nga të gjitha trevat shqiptare dhe diaspora, duke bashkuar personalitete katolike, ortodokse dhe myslimane me qëllimin e vetëm për të njohur dhe caktuar një alfabet të unifikuar të gjuhës shqipe. Në këtë kuadër, vetë kongresi i besoi atij drejtimin e komisionit prej njëmbëdhjetë anëtarësh, detyrë e cila konsistonte në përzgjedhjen e variantit më optimal mes alfabeteve që ishin propozuar gjatë punimeve. Pas tri ditë debatesh intensive, komisioni me në krye Fishtën mori vendimin historik për të mbështetur dy alfabete: një version të përshtatur të alfabetit të Stambollit të Sami Frashërit, i cili, pavarësisht se nuk ishte komod për shtyp, gëzonte përdorim të gjerë në atë kohë, si dhe një alfabet të ri latin, tejet të ngjashëm me alfabetin e Bashkimit, për të lehtësuar botimin e librave jashtë kufijve të vendit. Në tetor të vitit 1913, vetëm pak kohë pas shpalljes së Pavarësisë në Vlorë, Fishta hodhi themelet e revistës së përmuajshme françeskane ‘Hylli i Dritës’, një tribunë e rëndësishme që i kushtohej letërsisë, politikës, folklorit dhe historisë kombëtare. Më tej, nga 5 dhjetori 1916 e deri në nëntor 1918, ai drejtoi botimin e gazetës shkodrane ‘Posta e Shqypniës’. Ky organ i shtypit politik dhe kulturor subvencionohej nga Austro-Hungaria në kuadër të Kultusprotektorat-it, pavarësisht se autoritetet pushtuese shpesh ruanin rezervat e tyre ndaj tij për shkak të bindjeve të theksuara atdhetare. Gjatë vitit 1916, krah emrave të shquar si Luigj Gurakuqi (1879-1925), Ndre Mjeda (1866-1937) dhe Mati Logoreci (1867-1941), Fishta u caktua në krye të Komisisë Letrare Shqype, e ngritur nga administrata austro-hungareze me propozimin e konsullit të përgjithshëm August Ritter von Kral (1859-1918), për të vendosur mbi drejtshkrimin zyrtar dhe për të stimuluar botimin e teksteve shkollore shqip. Në gusht të vitit 1919, Atë Gjergj Fishta shërbeu si Sekretar i Përgjithshëm i Delegacionit Shqiptar në Konferencën e Paqes në Paris. Në këtë cilësi, kryetari i delegacionit, imzot Luigj Bumçi (1872-1945), e ngarkoi atë të bëhej pjesë e një misioni të posaçëm në Shtetet e Bashkuara të Amerikës për të mbrojtur interesat e shtetit të sapoformuar shqiptar, vizitë gjatë së cilës ai ndalesh në Boston, Nju Jork dhe Uashington. Në rrafshin politik, viti 1921 e solli atë në parlamentin shqiptar si përfaqësues të qytetit të Shkodrës, ndërsa në gusht të po atij viti u votua si zëvendëskryetar i Kuvendit. Zotësia në oratorie i dha atij një hov të madh si burrë shteti dhe, mbi të gjitha, si klerik i devotshëm. Për disa vite me radhë, ai mori pjesë aktive në konferencat ballkanike të mbajtura në Athinë (1930), Sofje (1931) dhe Bukuresht (1932), para se të merrte vendimin për t'u tërhequr përfundimisht nga jeta publike dhe për t'ia falur vitet e mbetura urdhrit françeskan dhe krijimtarisë së tij letrare. I njohur ndërkombëtarisht si shkrimtari i parë shqiptar i nominuar për çmimin prestigjioz ‘Nobel’, poeti ynë kombëtar është vlerësuar me një sërë titujsh, dekoratash dhe çmimesh brenda dhe jashtë trojeve shqiptare. Ndër to veçohen dekorata austriake Ritterkreuz marrë më 1911, çmimi Al Merito dhënë nga Papa Piu XI më 1925, medalja e lartë Feniks e akorduar nga qeveria greke, si dhe titulli i nderit Lector jubilatus honoris causa nga urdhri françeskan.