Universiteti shqiptar dhe fabrikimi i "profesorëve të mëdhenj"

Në Shqipëri, titulli i profesorit dhe pozita drejtuese në universitet nuk kanë qenë gjithmonë pasqyrim i kontributeve shkencore, i meritës akademike dhe i autoritetit intelektual. Përkundrazi, në jo pak raste, karriera universitare është ndërthurur me lidhjet politike, interesat e grupeve të caktuara dhe mekanizmat e ndikimit brenda institucioneve akademike. Kjo dukuri nisi të marrë forma të dukshme që me ardhjen e Partisë Demokratike në pushtet, kur në mjediset universitare u përfshinë njerëz të ardhur nga forumet politike, mësues të shkollave dhe individë pa një rrugëtim të konsoliduar në kërkimin universitar. Më pas, kjo praktikë vazhdoi në forma të ndryshme, përmes kalimit në universitet të individëve nga agjencitë, zyrat e administratës dhe strukturat politike. Kështu, universiteti, në vend që të ndërtohej mbi meritokracinë dhe konkurrencën shkencore, u bë herë pas here strehë e karrierave të mbështetura nga pushteti dhe rrjetet e ndikimit. Por fenomeni nuk kufizohet vetëm te mënyra se si hyhet në universitet. Ai shfaqet edhe në mënyrën se si ndërtohet autoriteti akademik. Mjafton të shohësh disa prej atyre që prezantohen si personalitete të mëdha universitare: qëndrimin e rëndë, pamjen imponuese, kollaren dhe mënyrën e të sjellurit, sikur këto të ishin dëshmi të dijes dhe të epërsisë intelektuale. Mirëpo, autoriteti shkencor nuk krijohet nga pamja, posti apo mënyra e të folurit, por nga idetë e reja, kërkimi serioz dhe kontributet që i shtojnë diçka të qenësishme dijes. Kur këto kritere zbehen, hapësirë krijohet për karriera të ndërtuara mbi makinacione institucionale, ndikime politike dhe, në rastet kur provohen, plagjiaturë akademike. Plagjiatura, kur tolerohet ose lihet pa pasoja, nuk është thjesht shkelje individuale e etikës shkencore. Ajo cenon vetë besueshmërinë e universitetit dhe zhvlerëson punën e studiuesve që ndërtojnë karrierën me ndershmëri. Nëse integriteti akademik sakrifikohet për interesa të caktuara, universiteti rrezikon të shndërrohet nga institucion i prodhimit të dijes në instrument të ruajtjes së pushtetit dhe të ndikimeve politike. Për politikën, një universitet me mekanizma të dobët të kontrollit akademik dhe me karriera të varura nga mbështetja e jashtme mund të jetë më i lehtë për t'u ndikuar. Por përgjegjësia nuk i përket vetëm politikës. Ajo bie edhe mbi drejtuesit, organet kolegjiale, komisionet e vlerësimit dhe vetë komunitetin akademik, sa herë që heshtin përballë shkeljeve ose i përshtaten logjikës së interesit. Fatkeqësia më e madhe është se kjo traditë rrezikon t'u transmetohet brezave të rinj të pedagogëve. Kur të rinjtë shohin se ngritja në karrierë nuk shpërblen domosdoshmërisht kërkimin shkencor, risinë dhe ndershmërinë, por lidhjet, përshtatjen dhe aftësinë për të ruajtur pozitat, ata përballen me një zgjedhje të rrezikshme: të ndjekin rrugën e meritës apo të imitojnë modelet që u ofron institucioni. Në këtë mënyrë, deformimi nuk mbetet te individë të veçantë. Ai kthehet në kulturë institucionale, e cila riprodhon vetveten dhe pengon ndryshimin. Prandaj, sot nuk mjafton të pyesim se kush është profesor, kush drejton një departament apo kush mban një titull akademik. Pyetja thelbësore është: Çfarë ka sjellë ky individ në shkencë? Çfarë idesh të reja ka prodhuar? Çfarë ka botuar me integritet? Çfarë ka kontribuar në formimin e studentëve dhe në zhvillimin e institucionit? Pa përgjigje bindëse për këto pyetje, titujt dhe postet rrezikojnë të mbeten vetëm fasada. Universiteti nuk ka nevojë për profesorë që imponojnë respekt me pamjen, postin apo lidhjet e tyre. Ka nevojë për studiues që fitojnë respekt me dijen, pedagogë që frymëzojnë me shembullin e tyre dhe drejtues që mbrojnë autonominë akademike, jo interesat e grupeve. Sepse tragjedia e universitetit nuk është vetëm kur në krye të tij vendosen njerëz pa merita të mjaftueshme shkencore. Tragjedia e vërtetë fillon kur këta njerëz kthehen në model për brezin e ri dhe kur universiteti harron dallimin midis autoritetit të fituar përmes dijes dhe autoritetit të siguruar përmes pushtetit.