Oroshi dhe Mirdita: Vatra historike e identitetit kombëtar dhe diplomakisë evropiane

Oroshi përfaqëson një lokalitet me një trashëgimi të jashtëzakonshme historike, e cila ka lënë gjurmë të pashlyeshme në kancelaritë e ndryshme të Evropës. Arkivat e shteteve të ndryshme ruajnë ende dokumente të rëndësishme që dëshmojnë rëndësinë e tij ndërkombëtare. Në këtë zonë ngrihet Abacia e Oroshit, kryetempulli i Mirditës, përkrah rezidencave të tjera kishtare të Malësisë së Shenjtë. Gjatë periudhës nga shekulli XVIII deri në atë XX, kjo qendër tërhoqi vëmendjen e gjerë të albanologëve, diplomatëve, eksploruesve dhe politikanëve, duke shërbyer si urë lidhëse me qendrat e larta vendimmarrëse evropiane. Pikërisht aty u hodhën idetë e para për një shtet të pavarur dhe për një alfabet unik kombëtar, ndërkohë që prej andej morën jetë planet strategjike për mbrojtjen e atdheut. Si zemra e Mirditës dhe e gjithë krahinës, Oroshi u shndërrua në një mburojë të fuqishme të katolicizmit dhe të identitetit kombëtar. Gjatë një interviste kushtuar Mirditës, Zef Mirdita vë në dukje se kjo trevë ka funksionuar si shtyllë e besimit katolik dhe si një mekanizëm lidhës i popullit shqiptar me qytetërimin evropian. Sipas tij, nën sundimin osman, kjo zonë shërbeu falë intelektualëve dhe klerikëve vendorë si mbrojtëse e palëkundur e identitetit tonë kombëtar. Mirdita shquhet si një trevë unike, e cila pavarësisht rrethimit nga pushtuesit, nuk u pushtua kurrë nga brenda. Në mungesë të strukturave shtetërore civile përgjatë shekujve të sundimit osman, ajo zhvilloi një sistem të mirëfilltë vetëqeverisjeje dhe autonomie krahinore. Ky organizim politiko-shoqëror mbahej i bashkuar falë dymbëdhjetë bajraqeve që vepronin nën një flamur të vetëm, duke fuqizuar qëndresën popullore. Kjo vetëdije e trashëguar nga koha e Skënderbeut ndërlidhej ngushtë edhe me rolin e derës princërore të Gjomarkajve. Megjithëse kjo familje pati edhe episode kontradiktore, sidomos gjatë viteve '20 të shekullit XX me shpalljen e të ashtuquajturës «Republikë e Mirditës» – nismë e kundërshtuar rreptësisht nga kleri dhe intelektualët katolikë – ajo kontribuoi në ruajtjen e vazhdimësisë shtetërore mesjetare të ndërprerë nga pushtimi osman, duke ruajtur gjithashtu marrëdhënie politike ndërkombëtare. Kjo vetëdije u kultivua më tej nga klerikët e shquar katolikë të vendit. Prania e një dere princërore dëshmon për ekzistencën e një uniteti të fortë politik, të mbështetur fuqimisht nga udhëheqësit e klerit katolik, veçanërisht gjatë shekullit XIX dhe ngjarjeve të Krizës Lindore. Normat e Kanunit të Maleve, sidomos ato që rregullonin jetën familjare, ekonomike dhe sociale, shfaqin ngjashmëri të mëdha me të Drejtën Romake. Kisha Katolike i përfshiu këto rregulla të krishterizuara në strukturat e Kodit Kishtar, duke i dhënë Mirditës një bazë solide vetëqeverisjeje që ka ngjallur vazhdimisht interesimin e vëzhguesve të huaj nga aspekti sociologjik, fetar dhe politiko-kulturor. Njëkohësisht, pozita e gruas mirditore brenda familjes mbetet një element mjaft interesant dhe emancipues. Kronisti i kryengritjeve malësore dhe poeti demokrat Risto Siliqi kishte plotësisht të drejtë kur e cilësonte Mirditën si «trimëreshë të dheut» dhe banorët e saj si «fis të kryekreut të Arbërisë». Mirdita e meriton plotësisht këtë epitet, pasi historia e saj është një dëshmi e vazhdueshme e luftërave dhe qëndresës shekullore për mbrojtjen e lirisë, trojeve, besës, traditave shoqërore dhe vlera shpirtërore.