Tradita shekullore e vetëqeverisjes: Rrënjët historike dhe institucioni i kuvendeve në Mirditë

Tradita e kuvendeve në viset veriore shqiptare i ka themelet e hershme në odat e malësive, duke u zgjeruar ndër shekuj përmes tubimeve të fshatrave, bajrakëve, fiseve, si dhe në nivel ndërkrahinor e ndërkufitar. Këto organizime kanë fituar një peshë të dorës së parë historike për shkak të funksionit dhe strukturës së tyre unikate. Oda tradicionale e kullave veriore nuk shërbente vetëm si hapësirë bujarie, mikpritjeje apo bashkëbisedimi, por funksiononte si një zyrë e vërtetë kuvendore. Aty mblidheshin burrat e shtëpisë për të trajtuar çështje jetësore, mbarësinë familjare, dinamikat shoqërore, si dhe për të gjetur zgjidhje për armiqësitë e pambyllura dhe gjaqet, duke rregulluar në tërësi raportet mes njerëzve. Në këto mjedise diskutoheshin mosmarrëveshjet, promovohej pajtimi, shkëmbeheshin mendime dhe përcilleshin rregullat e pashkruara të së drejtës zakonore. Pa dyshim, oda mbetet një ndër vatrat themelore të kulturës së kuvendimit te shqiptarët, ndërkohë që format më të gjera të kuvendeve u formësuan përgjatë një evolucioni të gjatë historik, duke sjellë më pas edhe ngritjen e institucioneve të kuvendeve të mëdha. Në këtë linjë vlerash vjen edhe vepra e autorit Gjon Marku, e cila prezantohet tashmë në ribotimin e saj të katërt me titullin Mirdita – vendi i kuvendeve vetëqeverisëse. Ky botim nuk përcjell thjesht historikun e kuvendeve mirditore, por na njepranë një institucioni kyç të traditës kombëtare, përmes të cilit bashkësitë strukturonin jetën shoqërore, harmonizonin marrëdhëniet, merrnin vendime strategjike dhe mbronin të drejtat e tyre. Duke u mbështetur te dëshmitë e studiuesve, historianëve, personaliteteve të Rilindjes Kombëtare dhe njerëzve të letrave, autori sjell në vëmendje një Mirditë që, edhe në sfidat më të rënda të historisë, ka bërë qëndresë për të ruajtur lirinë, trashëgiminë dhe të drejtën e vetëqeverisjes. Në këtë pikë shtrohet një pyetje me peshë që i kapërcen kufijtë e një krahine: Si mundi Mirdita, një bashkësi relativisht e vogël në numër, përballë perandorive dhe fuqive të mëdha pushtuese, të ruante ndër shekuj format e saj të organizimit dhe vetëqeverisjes? A ishte forca e armëve e vetmja garanci për këtë rol? Mirditorët ishin pakicë përballë forcës së një perperandorie, njësoj siç ishin edhe bashkësitë e tjera shqiptare. Megjithatë, krahas qëndresës me armë, ata dispononin një tjetër armë të fuqishme – siç vëren autori: zotësinë për t'u organizuar dhe bashkuar, aftësinë për të lidhur marrëveshje dhe besëlidhje. Për të arritur pajtime e akorde, njerëzit duhej të bashkoheshin në një vend. Përmes këtyre tubimeve, ata shprehnin hallet, këshilloheshin, kuvendonin, gjykonin dhe merrnin vendime në funksion të interesave të përbashkëta. Brenda këtij organizimi shoqëror, kuvendi u konsolidua si institucion i vendimmarrjes kolektive. Sipas Fjalorit enciklopedik të Akademisë së Shkencave të RPSSH-së (1985, f. 584), kuvendet përfaqësonin mbledhje të burrave të një krahine, fshati apo fisi, të cilët shqyrtonin dhe jepnin zgjidhje për çështjet më madhore politike e shoqërore të popullit. Kuvendi nuk reduktohej në një tubim të thjeshtë njerëzish. Ai ishte forumi ku fjala fitonte autoritet e peshë, ku arriheshin akorde që shndërroheshin në vendime detyruese për të gjithë, duke siguruar pushtet vendimmarrës në shkallë fshati, bajraku, fisi apo në raportet ndërfisnore të disa bashkësive. Këtu fshihet edhe një nga tiparet më përcaktuese të tij: kuvendi nuk kufizohej vetëm në rol këshillhënës, por në rrethana të caktuara merrte përsipër funksione rregulluese, gjykuese dhe organizative.